Pytanie numer siedem

1

Zimą 2012 roku wbrew zdrowemu rozsądkowi z powodów, które niezupełnie wiązały się z literaturą – chociaż utrzymywałem coś wręcz przeciwnego – i które do dzisiaj nie są dla mnie jasne, odwiedziłem w Japonii dawny obóz jeniecki Ohama, gdzie kiedyś siedział mój ojciec. Panowało przeraźliwe zimno, był bardzo mroźny dzień, a żelazne niebo rzucało złowieszcze cienie na Morze Wewnętrzne, pod którego dnem tata w czasie wojny pracował niewolniczo w kopalni węgla kamiennego.

Nie pozostał po niej żaden ślad.

Mimo że nie życzyłem sobie, aby zawracano mi tym głowę, zostałem zabrany do miejscowego muzeum, gdzie pewna niezwykle sympatyczna kobieta znalazła liczne zdjęcia szczegółowo dokumentujące dzieje kopalni, liczone od początku XX wieku – zdjęcia dokumentujące jej rozwój, metody wydobywcze i japońskich pracowników.

Nie było ani jednej fotografii, która przedstawiałaby zmuszonych do niewolniczej pracy jeńców wojennych.

Kobieta była uprzejma i okazała się – jak to się mówi – istną skarbnicą wiedzy o lokalnej historii. Nigdy nie słyszała, by w kopalni Ohama w charakterze przymusowych robotników pracowali jeńcy. Jak gdyby to się nigdy nie wydarzyło, jak gdyby nikt nigdy nie został tam pobity, zamordowany albo zmuszony do stania nago na śniegu do śmierci z wycieńczenia. Pamiętam pobłażliwy uśmiech tej Japonki; uśmiech litości dla mnie, bo uroiłem sobie, że w tutejszej kopalni podczas wojny przymuszano jeńców do niewolniczej pracy.

2

Czasami się zastanawiam, dlaczego ciągle wracamy do początków – dlaczego poszukujemy tej pojedynczej nitki, za którą można pociągnąć, aby spruć gobelin, który nazywamy swoim życiem, pełni nadziei, że znajdziemy ukrytą za nim prawdę, odpowiadającą na pytanie „dlaczego?”.

Ale prawdy nie ma. Jest tylko „dlaczego”. I jeżeli bliżej mu się przyjrzymy, zobaczymy, że za nim znajduje się po prostu kolejny gobelin.

A za nim następny i jeszcze jeden, i jeszcze, aż dochodzimy w końcu do zapomnienia.

3

O godzinie ósmej piętnaście rano 6 sierpnia 1945 roku trzydzieści jeden tysięcy stóp nad Hiroszimą bombardier major Thomas Ferebee opuścił dźwignię zwalniacza bomby i powiedział: „Poszła!”, a czterdzieści trzy sekundy później zginęło sześćdziesiąt tysięcy ludzi – tymczasem w odległości osiemdziesięciu mil na południe mój ojciec, prawie całkiem nagi przymusowy robotnik, już czwarty rok w niewoli jako jeniec wojenny, kontynuował swoją morderczą pracę, czyli pchał wagoniki wypełnione kamieniami przez długie ciemne tunele pod dnem Morza Wewnętrznego.

Złamany na ciele i duchu, chory, niemal u kresu sił fizycznych oraz siły woli, wiedział tylko, że gdy za kilka miesięcy powrócą zimowe mrozy, nie wytrzyma tego dłużej i umrze. Nie miał pojęcia, że mimo wszystko będzie żył. Kiedy posuwał się ponurym tunelem górniczym, który jedynie gdzieniegdzie rozjaśniało przyćmione światło żarówek, jeden z obozowych kolegów taty, Tasmańczyk, zauważył, że ten korytarz przypomina mu piątkowy wieczór w jego rodzinnym miasteczku, Penguin.

4

Przy wejściu do kopalni, gdzie ojciec i jego towarzysze niedoli, inni przymusowi robotnicy, przebiegali kiedyś „ścieżką zdrowia” pomiędzy szeregami bijących ich strażników, stał teraz hotel miłości. Nie było żadnego pomnika ani tablicy, innymi słowy, żadnego śladu, że to, co się tu przed laty wydarzyło, wydarzyło się naprawdę. Były za to neony. Był biznes, który umożliwiał szybki oportunistyczny seks w maleńkich pokoikach, pozwalający na doznanie ulgi seksualnej i z założenia na niewiele więcej. Pozostawało, a raczej istniało tu jedynie rozkoszne zapomnienie w ramionach drugiego człowieka – takie samo, jakie zapowiada śmierć i zarazem jej zaprzecza. Jak gdyby potrzeba zapomnienia była równie silna jak potrzeba pamiętania. Może nawet silniejsza.

A po zapomnieniu? Wracamy do opowieści, które nazywamy wspomnieniami, zdezorientowani, obcy wobec tego wciąż trwającego wyobrażenia, jakim jest nasze życie.

5

Tamtego przeraźliwie zimnego dnia przystanął koło mnie starszy Japończyk, pan Sato. Drobny i wątły, schludnie ubrany w sportowy blezer i dresowe spodnie, za duże, ponieważ – jak przypuszczałem – schudł z upływem lat. Na dłoniach miał rękawiczki z cienkiej białej bawełny, a kiedy wskazywał jakiś od dawna już nieistniejący fragment obozu czy kopalni, ja widziałem jedynie odprutą nitkę zwisającą z mankietu jego rękawiczki. Nie pamiętam, jakie nosił buty.

Głowa Japończyka przytuliła się do mojej piersi. Pan Sato, jak poinformowała mnie tłumaczka, opiekuje się córką i żyje wyłącznie dla niej, bo jest niepełnosprawna. Jej ojciec był kiedyś strażnikiem w obozie Ohama. Pokazał mi, gdzie stały baraki, gdzie farma na wzgórzu i gdzie u jego stóp, bliżej brzegu morza, znajdowało się wejście do kopalni.

Ku mojemu zakłopotaniu i milczącej złości przed nami kręciła się ekipa telewizyjna w asyście kilku fotografów z miejscowych gazet. By znaleźć się przy wejściu do kopalni, musiałem wykorzystać szereg różnych kontaktów i rada miejska jakimś sposobem dowiedziała się o moich planach. Radni bez mojej wiedzy zaprosili też media. Ekipa telewizyjna i dziennikarze prasowi chcieli tylko jednego – żebyśmy się uściskali z panem Sato; chcieli zobaczyć scenę przebaczenia, zrozumienia i ran zagojonych dzięki działaniu czasu. Byłoby to, jak wiedziałem, kłamstwo. Nie do mnie należało przebaczenie w tej sprawie.

Czy czas goi rany? Nie zawsze. Pozostawia blizny. Podniesiona ręka pana Sato wskazywała zimny świat na dole, przecięty na dwoje prującą się nitką rękawiczki.