Nie wiem jak pisanie Ernaux działa na was, ale gdy ją czytam odnoszę wrażenie, jakby granica między słowem a doświadczoną rzeczywistością była bardzo cienka, a w każdym razie niewidzialna gołym okiem.

To opowieść o sentymentalnych i często bolesnych powrotach do wspomnień z dzieciństwa, młodości i rodzinnych stron, analizując złożoną relację między przeszłością a teraźniejszością, klasą społeczną i pamięcią osobistą, charakterystyczną dla jej autobiograficznego stylu.

Ernaux po raz kolejny dokonuje wiwisekcji przeszłości, wracając do momentów formujących dla jej życia – tak osobistego, jak i pisarskiego, bowiem te dwie płaszczyzny pozostają w prozie pisarki nierozerwalnie związane. Tym razem autorka „Ciał” odbywa podróż w czasie do dzieciństwa, rodzinnego miasta Yvetot, przypominając, że takie spotkania z samą sobą bywają nie tylko pełne sentymentów, ale i niezwykle bolesne – bo wydobywają to, co zdawało się na dobre pogrzebane przez pamięć.

Annie Ernaux, która uprawia genealogię współczesnej kobiecości skupionej na realizacji takich prostych rzeczy, jak osiągnięcie rzeczywistej, a nie tylko deklaratywnej wolności, równości i siostrzeństwa, opowiada o tym za pomocą afektu, jakim jest wstyd […]. Myślę, że [ta książka] jest bardzo ważna.

Pierwsze zdanie jest wymowne: „Ojciec chciał zabić matkę pewnej czerwcowej niedzieli wczesnym popołudniem”. Sucho, oszczędnie, behawiorystycznie. Gdzieś w głębi tekstu Ernaux pisze, że właśnie mierzenie się z tym doświadczeniem zadecydowało o kształcie jej literatury. Zamiast wymyślać fabuły, pisarka dokonywała wiwisekcji własnego życia małym miasteczku Yvetot, czyli zapadłej dziurze, co było podstawą do wnikliwej obserwacji współczesności.

Wszystkie książki noblistki Annie Ernaux układają się w całość, a „Powroty” są o tyle wyjątkowe, że znajdziemy w tym zbiorze sporo autokomentarzy, które oświetlają cały projekt jej pisania.

Każda książka [Ernaux] jest osobnym elementem układanki – dzieciństwo, dorastanie i inicjacja seksualna, trudne relacje z ojcem czy matką, miejskie życie i podsłuchiwanie ludzi w metrze. Razem tworzą spójną autobiografię pisarki i – co ważniejsze – analizę klasowości i rodzinnych traum. I choć książki Ernaux są do siebie podobne, każda na nowo zmusza do spojrzenia na własne relacje, pragnienia i wstyd. W „Powrotach” kluczowy jest właśnie wstyd.

„Powroty” są dla mnie wyjątkowe. To książka o tym […], że literatura się bierze ze wstydu i o tym, jak czytanie się łączy z pisaniem.

Annie Ernaux odwiedza po latach rodzinne miasto. Jest jak zwykle swobodna, przenikliwa, błyskotliwa i radykalna w diagnozach.

Annie Ernaux w tej książce sięga też po tematy znane z innych jej publikacji: pisze o swoich rodzicach, własnym dojrzewaniu, wstydzie odczuwanym czasem z powodu pochodzenia „z nizin”… W swoim stylu czyni to w sposób beznamiętny, pozbawiony poetyckości; jednocześnie i tu jej pisanie jest jak jej rodzinna Normandia – do której piękna trzeba się czasem przebić przez deszcz, wiatr i ludzką surowość.

Annie Ernaux jest kronikarką swojego czasu i właśnie dlatego jej pisanie jest takie ważne.

Chyba nie muszę mówić, że jest to świetnie napisane, jak każda jej książka. […] Ernaux ma ogromną umiejętność analizy społecznej.

[Annie Ernaux] Kreśli portret swojej rodziny, miasteczka Yvetot, w którym dorastała i zwyczajów, którymi nasiąkła. Przejmujące.

Czyta się naprawdę ciekawie. Gorąco polecam.

Od lektury pierwszej powieści Ernaux, pozostaję jej zagorzałym fanem, zafascynowanym tym, co we „Wstydzie” określi jako „etnografia samej siebie”.

Najnowsza, piąta wydana po polsku książka [...] jeszcze dobitniej niż wcześniejsze publikacje unaocznia powtarzające się w nich strategie, tendencje i powiązania. Skłania do refleksji nad tym, czym dla autorki są „powroty” zawarte w tytule polskiego wydania – i zadania pytania, czy powrotów już nie za wiele.

Ernaux pokazuje, jak drobne przedmioty, obrazy i wspomnienia z dzieciństwa stają się materiałem literackim. W procesie pisania prywatna pamięć przekształca się w opowieść o doświadczeniu całego pokolenia i o świecie, który ukształtował autorkę.

„Powroty” można więc polecić przede wszystkim tym czytelnikom, którzy pisarstwo Annie Ernaux już znają, cenią i domagają się go więcej.

To fascynujące połączenie [„Wstydu" i „Powrotu do Yvetot”], bo na przykładzie tych dwóch tekstów widzimy, jak pisarka konstruuje dzieła, które mogłyby się wydawać zwykłą opowieścią, ale w konfrontacji z wykładem ujawniają wyraźnie wyrafinowaną, etnograficzną konstrukcję.

Z pewnością to proza „awansu społecznego”, ale rozsadza tę kategorię, tak samo, jak nie mieści się w przyciasnych ramach pudełka „prozy kobiecej”.

Ponieważ Annie Ernaux w całej swojej twórczości trzyma się tych samych wątków, tematów i bohaterów, lektura „Wstydu” okazuje się nieocenioną szansą na to, by zrozumieć pisarstwo noblistki. To tutaj po raz pierwszy pojawiają się kwestie i osoby, które okażą się kluczowe dla całej jej drogi artystycznej.

Zanurzenie się we wspomnieniach skłania ją [autorkę] również do szerszej refleksji o naturze człowieka i problemu radzenia ze wstydem. Całość wyznania jest niezwykle intymna [...].

Przeszłość opisywana przez Francuzkę zdecydowanie bardziej pobudza wyobraźnię, niż jakiekolwiek wizje przyszłości i kosmiczne światy.

To proza statyczna, niemal kontemplacyjna, a jednocześnie bardzo precyzyjna. Ernaux prowadzi narrację z charakterystyczną dla siebie klarownością i intelektualną dyscypliną, która nie potrzebuje żadnej literackiej akrobatyki, by wybrzmieć.

„Pamiętam, jak ojciec próbował zabić matkę” – to jedno ze wspomnień do którego w swojej powieści wraca noblistka Annie Ernaux, rysując portret rodziny i miasta Yvetot, w którym dorastała.

Utwory „Wstyd” i „Powrót do Yvetot” składają się na piątą już, tłumaczoną na język polski książkę i tworzą istotną korelację z poprzednimi publikacjami Ernaux. Ośmielę się stwierdzić, że najnowsze teksty stanowią istotną kontynuację tego, czego czytelnicy doświadczyli w trakcie lektur „Bliskich” oraz „Lat”. Trudno zatem nie traktować „Powrotów” jako istotnego komponentu dla wspomnianych dzieł.

Warto ten niewielki tom Annie Ernaux czytać razem z wcześniej wydaną przez Czarne jej książką „Bliscy”. Razem stanowią kompletny, bardzo mocny przekaz pamięci.

Wspaniała, niewygodna literatura.