Paweł Sołtys

Monolok

fragment

Pan Andrzejczak nosił listy. Nosił, woził, listonoszem był. Chyba jeszcze od pięćdziesiątych. Na początku osiemdziesiątych młode gitolaki wołały za nim: Felicjan! Felicjan! Ale on tylko machał ręką, znał wszystkich co najmniej po nazwisku, i śmiał się pod sumiastym wąsem. Bo wąsy miał, jakby z dwóch pędzli do golenia ściąć końskie włosie i pod gruby nos przyrychtować. Na imię mu było Andrzej. Taki mi matula żart zrobiła, mówił, dwóch Andrzejów w dowodzie, dobrze, że na drugie Jędrzej nie dała, a na bierzmowaniu wziąłem sobie Roman, jak ten francuski święty, co to w niego szatan rzucał kamieniami. Bo pan Andrzejczak był religijny. Nie pił, pościł o chlebie i wodzie w piątek, a czasem i w środę, w radzie parafialnej brylował, ale lubiano go powszechnie, bo dobry był człowiek, dobry listonosz i kazań nie prawił. Najwyżej robił smutną minę, jak widział, że ktoś, biorąc polecony, nie może utrafić dłonią w biel koperty. Wtedy mu ten wąs opadał jak dwa semafory, a on schodził po schodach i jechał dalej. Bo od kwietnia do października jeździł pan Andrzejczak na rowerze. Nie żaden ruski, mówił, niemiecki, jeszcze z powojennych szabrów, niech im Pan Bóg wybaczy. Ale ja już na Różyckim kupiłem za państwowe pieniądze! Rower był w istocie piękny, czarny na białych gumach, z dzwonkiem i światełkiem na dynamo. Elektryczne na pych, mówił pan Andrzejczak. Przekładał chudą nogę nad ramą, odpychał się dwukrotnie zwyczajem wiejskich listonoszy i leciał dalej, na Mycielskiego, Chrzanowskiego, Kickiego albo na Nizinną, na Apteczną. Jesienią i zimą dyrdał na piechotę, póki świeciło jako takie słońce, a po zmroku to już tylko szybkim krokiem w świetle latarni. Bo miał kurzą ślepotę. I chyba wszyscy o tym wiedzieli poza naczalstwem, bo by go pewnie zwolnili. Co to za listonosz, co jak Homer z łapami przed sobą po ćmoku chodzi? Nie raz i nie sto brał jakiegoś łebka, żeby go podprowadził w ciemności. To teraz, synku, do fryzjera na Paca, a teraz prosto na Kaleńską pod dwójkę. Dzieciaki to się zabijały, żeby mu robić za przewodnika, bo odpalał ładną pajdę z końcówek rent i emerytur, które mu ludzie zostawiali. A forsy przecież nikt nie miał. Bo skąd? I wszystko było dobrze, telegramy, przekazy, kartki znad Bałtyku, a czasem i z Bułgarii szły przez ręce pana Andrzejczaka jak po sznurku, i znał każdego psa i kota w każdym mieszkaniu, i bywało, że biegł za nim po schodach jakiś Azor, a sierści to przynosił do domu więcej niż pensji. Ale się zestarzał. Albo może zmrok zaczął wcześniej zapadać po stanie wojennym? Cholera wie. W każdym razie jeździł na tym zabytkowym już rowerze, kiedy nie powinien. Rozmywały mu się ulice, domy i ludzie w cienkim świetle rowerowej lampki. Chłopaki na winklu wołali: chodu, Andrzejczak jedzie! I słusznie, bo a to psa najechał, a to potrącił babinę z wózkiem wracającą z zakupów. Dobrze, że jeździł powoli, krzywd wielkich nie było. Aż do pewnego wrześniowego wieczoru. Huk był, jakby się powstanie odbiło czkawką po czterdziestu latach na drugim brzegu. I „Matko Boska!” krzyknięte z takim bólem, że nawet starzy złodzieje się przeżegnali machinalnie. Narodu się zbiegło ze dwie setki, kapliczka na Prochowej leżała na boku jak do snu, Matka Przenajświętsza kilkanaście kroków dalej na leżąco błogosławiła Grochów ułamanym palcem, a pan Andrzejczak w kwiatach sztucznych i różańcach, w stearynie ze świec, z kostką wykrzywioną pod anielskim kątem wyglądał jak święty Roman, krwawił lekko jak ze stygmatów, za to w nieoczekiwanych miejscach, i powtarzał tylko: Matko Boska, Matko Boska. Nie wiadomo, czy dlatego, że leżąc, widział strzaskaną błękitno-białą figurę, czy go tak bolało. Łańcuch spadł i zwinął się obok niby różaniec właśnie, przednie koło straciło szprychy niczym pustelnicy zęby i zgięło się w chińskie osiem, widelec złamał się jak zapałka, miał przecież swoje lata, zgasło światełko dynama. Światło, zdawało się dotąd, wiekuiste.

Zresztą dziwne historie rosły tu jak huby na bukach. Bo żeby huba mogła się osiedlić, to musi być wcześniej drzewo zranione. A zranionych było pod dostatkiem. Księżyc nad Grochowem zawsze wisiał jak okiść albo blada groźba. Przyszła kiedyś do zakładu taka kobieta, siedzi w poczekalni w damskiej części i przepuszcza kolejkę. Jakby chciała przeczekać deszcz albo śnieg. Ale pogoda była wtedy jak drut, i to miedziany, od słońca. No a ona siedzi i przepuszcza, a przecież miejsce w kolejce to było wtedy, jakbyś już coś kupił albo dostał, cenne zwyczajnie. I widzę, że gapi mi się na ręce. Aż się zdenerwowałem trochę, bo ona, jak Demarczyk, nie mrugała wcale. Pamiętam głupią myśl, że się z Bródnowskiego wykopała i przyszła. Zresztą trochę tak wyglądała: sukienka porwana, włosy nierówne, jakby kto kosą strzygł, i to nieostrą, pantofle bez pięt, wytarte, no i te oczy błękitne, ogromne, ale jakieś takie puste. Jak wypłakane. Nie wytrzymałem w końcu:

 – Na co się pani tak patrzy?

 – Bo ja lubię nożyczki. Błysk na nich i jak włosy spadają. Jak piórka, nie?

I gadaj tu z taką.

 – Chce się pani ostrzyc? To tam koleżanka coś poradzi – mówię i wskazuję na Ankę za parawanikiem.

 – Nie, ja sama sobie włosy obcinam i one wtedy jak piórka wokół mnie, tylko w lustrze samemu to gorzej widać. Tu lepiej.

I przez cały ten czas nie podniosła nawet na mnie wzroku, jakby chciała przewiercić te moje nożyczki albo zapamiętać każde cięcie na zawsze. Facet, którego strzygłem, wściekł się w końcu:

 – Idź pani do ciężkiej cholery! Ja mam dzisiaj randkę, a będę tu do usmarkanej śmierci siedział.

I wtedy jedna z kobiet tak ją wzięła pod ramię i mówi:

 – Chodźmy, pani Helenko, kupię pani ciastek na Paca, tych, co wyglądają jak kwiatki, z marmoladą.

Wyraźnie się znały. I tamta dała się wyprowadzić, ale głowy nie odwróciła, jeszcze przez szybę zakładu patrzyła, aż czułem mrówki w palcach. A inna, taka stara już, wychodząc, nachyliła się do mnie i szeptem:

 – Ją w wojnę zgwałcili.

Nie wiedziałem, co odpowiedzieć, i zapytałem idiotycznie:

 – Niemcy czy Rosjanie?

A ona:

 – Jakby jedni i drudzy naraz, bo Ruskie w niemieckich mundurach, RONA, to bestie były nie żołnierze, rzeźnicy i popierdoleńcy, przepraszam pana. Ona w nocy strasznie krzyczy. Kolegia jej dają, milicja przychodzi, a ona i tak krzyczy. Jakby krzyczała z tego przeklętego czterdziestego czwartego, tfu, do widzenia panu.

Kiedyś może nie było lepiej, bo kto to niby umie ocenić, ale inaczej było na pewno. No, żeby obliczyć, to by trzeba mieć taką maszynę, jak robili w fabryce mierników na Łopuszańskiej. Taką, żeby tam różne lata powrzucać, półki ze sklepów Uniwersamu z osiemdziesiątych i teraz te kolorowe z supermarketów, ludzi do cholery z ich szczęściem, nieszczęściem, ślubami, pogrzebami, na pewno jeszcze pączki te małe, co były na Paca, i teraz te donuty, co tu za rogiem otworzyli, figi ze stylonu i te nowe fikuśne z koronkowych paseczków, no, wszystko wrzucić, przemielić i żeby na koniec wyszedł z maszyny zadrukowany brystol: lepiej/gorzej i nad jednym z nich techniczny ptaszek. Orzełek spokoju z dwóch czarnych kresek. Ale tak to nie wiadomo, inaczej – na pewno. Bliżej różni ludzie byli. Bilet na Legię kosztował tyle, że można było butelek nazbierać, do skupu oddać i iść na mecz. A dziś? Stówę trzeba najmniej, to skąd te młode łebki, co biegają za piłką po szkole, mają co tydzień stówę wziąć? Musieliby się do złomiarzy podłączyć, i to na tydzień. No i siedzieli wszyscy obok siebie: profesor, aktor, ślusarz, złodziej. Była niby honorowa trybuna dla dygnitarzy i prezesów, ale nawet ona była taka sama, tyle że w dobrym miejscu, pośrodku. Dach ten sam co na całej krytej, ławki te same, takie same gazety pod tyłkiem, żeby wilka nie złapać. A tu mieszkali też obok siebie, taka polityka: robotnik, literat, drobny paser, nauczycielka, inżynier. Dziś się grodzą, więcej domofonów i płotów niż dzień dobry rano. No, może z knajpami było inaczej, kto inny siedział w Budapeszcie czy Ambasadorze, a kto inny w Osiedlance, choć to też nie takie prościuchne było. Jeszcze przed wojną lubili panowie oficerowie z damami zjechać na dół, na Powiśle albo na Czerniaków. Potem też to było, szukanie wrażeń, ludu, prawdy jakiejś w Zagłobie czy w Rybitwie albo Żagielku. A najbardziej demokratyczny to nasz zawód był. Dobra, nawet wybitna fryzjerka albo fryzjer mogli być i na Ochocie, i na Grochowie, w zakładzie takim jak wszystkie, ludzie sobie tylko podpowiadali, poczta pantoflowa, czy nożyczkowa raczej, szła. Pewnie, że byli tacy, co się golili w Victorii albo Bristolu, ale tacy to i kawior żarli do śniadania. Ilu ich mogło być? Tylu, co miało Mirafiori albo Mercedesa. Dziś do barbera, do tych wszystkich salonów fryzur inni ludzie chodzą niż do mnie czy do Wieśka na Kępie. No ale i wtedy bywało: ja strzygę Marka, doliniarza z Mińskiej, a pan Antoni profesora z politechniki. I siedzą ucho w ucho, strzygnięcie w golenie, i obaj jakoś gadają, choć jeden ma więcej przymiotników w zanadrzu, a drugi mniej. I z tego dziwne przyjaźnie bywały. Dzień dobry, panie Piotrusiu, dzień dobry, panie Andrzeju! Do fryzjera? Ano trzeba… I szli. Pan Piotruś, robotnik z Peruna, pan Andrzej, prozaik nagradzany. Ale sąsiedzi niemal i przypadli sobie do gustu. W sobotę wieczorem szli, jak ich kobity puściły, na pół litra albo w niedzielę na konie jechali na Służewiec, nawzajem do siebie na imieniny chodzili. A jak u nas siadali, to bywało, że z nudów czy dla przyjemności pojedynek na historie urządzali. I musieliśmy z panem Antonim za sędziów robić. Bo kto przegrał, ten stawiał przy najbliższej okazji. A kto lepszą opowiedział, to tyle zapłacił, ile za papierosy. Pan Piotruś rozsiadał się wygodniej w fotelu i zaczynał:

 – Tam dalej, na Mlądzkiej, mieszkał garbus z napadami. Nie takimi, że z narzędziem, tylko padaczkę miał. Epilepsję. Jak go trafiło, to padał, sztywniał, krzyczał okropnie, a potem miał drgawki, ale że garbus, to się do tego kołysał na plecach, ślina mu szła i nogi i ręce do tego rzutami, jakby go prądem raziło, całkiem jak żuk, kiedy się przewróci na grzbiet i nie ma jak do żukowego życia sam wrócić.

 – To jak u Gombrowicza – wtrącał pan Andrzej.

 – Co? Może. Mówili na niego Kołyska albo Kołyszczak, bo tak się bujał. Przez kilka lat robił w Walterze na Chrzanowskiego wafelki i ciastka. Spółdzielnia inwalidów. No ale potem mu się pogorszyło, raczej z tą padaczką niż z garbem, bo co się w garbie może popsuć? A ten garb miał dorodny, jak plecak harcerski pod skórą. I jak mu się pogorszyło, to dostał rentę. I w domu siedział. Ale w rękach widocznie miał umiejętność, garbaty czy nie, artysta był. I zaczął budować z zapałek. Teraz to ludzie nie pamiętają, ale był taki myk, nawet jakieś pracownie specjalne. Ale on nie, on sam. I któregoś dnia się okazało, że on z tych zapałek z zielonym łebkiem cały Pałac Kultury zbudował. Z Kongresówką, z teatrami, z iglicą w przepisowej proporcji, z Muzeum Techniki, Pałacem Młodzieży, no, jakby model na obraz i podobieństwo, skala taka i taka, a wszystko tymi wykałaczkami z Sianowa, co to co druga się zapalała, między Bogiem a prawdą. I czy go namówili, czy sam się zgłosił, cholera wie, ale wygrał jakiś ogólnopolski konkurs. Drugie miejsce dostał dzieciak, co zrobił Dar Pomorza, a trzecie emeryt z Konina za lokalny Dom Towarowy Centrum, ale on był ponoć były partyzant i szwagier miejscowego sekretarza. Jak na małą ­ulicę, to się ruch zrobił. Z „Życia Warszawy” przyjechali i dali go na ósmą stronę, ale czy drukarnia miała zły dzień, czy braki były w tuszu, dość że nie do odróżnienia byli Pałac i garbus, dwie ciemne plamy. Potem przyszli z dzielnicy, z domu kultury, a na koniec telewizja przyjechała: minuta z ciekawym człowiekiem. To już cała Mlądzka oglądała, kto nie miał telewizora, ten do sąsiada szedł: nasz Kołyszczak przed dziennikiem będzie. A on skromny, taki w sobie, baby chyba nigdy nie miał, oczy mrużył w okularach i uśmiechał się spod lisiego wąsa w tych lampach telewizyjnych. Ale ludzie to są, osobliwie w okolicach Mlądzkiej, różni. Więc przychodzili sąsiedzi i chłopaki oglądać to cudo, dar braci radzieckich z zapałek zbudowany. Garbus wszystkich przyjmował, herbatę robił, wafle z Waltera na talerzyk wykładał i pokazywał: tu takie sklepienie, tu kolumna, tak, tak, dwa lata pracy, ale mi co? W okno się gapić? I w maju, i to takim, że chrabąszcze były, a one co dwa lata są, wieczorem przyszło kilku z ulicy niby że popatrzeć. Ale czy to on nie popatrzył, czy w amoku szczęścia konstruktorskim był… Bo każdy inny to by drzwi zaryglował, spotkanie miał akurat na szczeblu albo sraczkę. No bo ci, co weszli, to jeden w drugiego podziarani pod oczami i na knykciach, samych kotwic tam było na Schleswig­Holstein, Dar Pomorza i Błyskawicę razem wzięte. Krótko: garbus opowiada, a jeden już mu szafki iska, bo myśleli, że jak telewizja, gazety, nagroda, to kilka tauzenów musi być, a może więcej. Ale tam nic, herbata najtańsza, serwetki po babci, nawet pół litra nie miał. No to dostał w tubę, ze złości, wzięli tylko jakieś kieliszki kryształowe, a ten Pałac mu z dymem puścili. I paliło się to jak sto diabłów, siarka, drewienka, wszystko jak przygotowane. Ludzie, co to przez okno widzieli, to myśleli, że Amerykanie atomówkę na Grochów ziwanili. I on wtedy nie wytrzymał, ciało mu odmówiło i poszedł na ziemię. Drgawki, kołyska, krzyk. Czy raczej odwrotnie. Elektryczne impulsy w mózgu, jakby sam się zapalił. Jakby się kora mózgowa zajęła i rzucała iskry. No to ci odwiedzający dali w długą, bo krzywo, można nieumyślne wyłapać. Tak spieprzali, że ledwo tatuaże za nimi zdążyły. Ostatnia łezka dziargana w Sztumie w zamek wskoczyła w charakterze klucza. Ale na ten krzyk i ogień się zlecieli sąsiedzi, pierwsza Kielicka czy Kielacka, duża taka jak trzech garbusów. Ugasili, dymu więcej i strachu niż zagrożenia. Ale Pałac już nie był Pałacem, tylko breją z sadzy. Chcieli pogotowie wołać, ale Kołyszczak doszedł jakoś do siebie i mówił, że nie, że mu lepiej. I nie uwierzycie, z tydzień później od początku zaczął klecić, od strony Emilii Plater, taki był zawzięciak. Ale w któryś dzień jesienny, październik już był chyba, zerka ta Kielucka czy Kielińska przez okno, bo to parter był, a tam tylko garb wystaje w białym swetrze, pod firanką. Jakby reszta garbusa zniknęła.

 – To jak u Leśmiana – wtrącił pan Andrzej.

 – Co? Może. Zmarło mu się, i to chyba bez ataku, bo żeby nikt nie usłyszał krzyku? Sam ten garb jak górka. Nic, tylko żołnierzyki na sankach z zapałek po nim puszczać.

 – Pięknie zmyślone, panie Piotrusiu!

 – Panie Andrzejku, sama prawda i farfocle! Jak prag­nę zdrowia, nie obrażaj mnie pan, bo łapy spod tego kitla wyciągnę!

 – Dobrze, dobrze, wierzę jak na spowiedzi! To teraz moja kolej. – Tu pan Andrzej tak się bokiem usadził jak do tokarki. Oni się trochę małpowali, niby w żartach, więc usiadł jak do roboty, pan Antoni drobił wokół niego, nożyczki trzymał w górze, żeby ucha nie ciachnąć przypadkiem, a tamten zaczął: – Na Siekierkach, za Bartycką, jeden facet miał psa. Ale to takiego, jakby wilka z niedźwiedzicą spiknąć. Wielki do brzucha dorosłej Szewińskiej na pierwszym stopniu olimpijskiego podium, puchaty jak kożuch kierownika, a mądry, że nic tylko do Wielkiej gry go wystawić. A facet był wdowiec, na tej wsi, bo to wieś przecież w mieście ukryta, ciężko mu było samemu z dzieciakami. Dwójkę miał. Chłopiec przedszkolny, córka w piątej klasie. I ten ­mądry Azor odprowadzał te dzieciaki. Najpierw siostra, brat i pies szli do przedszkola, tu pies siknął, tam szyszek nazbierali, żołędzi, a potem dziewczynka z Azorem na ulicę Gościniec, do szkoły. W powstanie tam się straszne rzeczy działy, ale tego nikt już dziś nie pamięta na szczęście. Po wszystkim pies sam wracał do domu, jakby mu ktoś drogę podpowiadał. No i strachu nie miał ten facet, Antoni, Antek dla przyjaciół, bo prędzej byś Bitwę pod Grunwaldem z Muzeum Narodowego podprowadził, niż dotknął tych dzieciaków, jak pies był z nimi. A obok mieszkał sąsiad Jarek. Ale nie Jarosław, tylko Jaromir, bo jakieś tam były czeskie rodzinne przecięcia. I ten Jarek lubił sobie latem miskę z nagrzaną dobrze wodą na podwórko wynieść. I tam się golił, mydlił się pędzlem z końskiego włosia tak, że mu tylko oczy i grzywka wystawały na świat spod piany, i jechał brzytwą jak dziadowie. Ksz ksz ksz, twarda siekierkowska skóra, twardy toporkowski zarost. Bo kto tam żył od pokoleń, to wiedział, że Siekierki Toporkami nazywali. Jarek był młody, po wojsku, ale nie wiedzieć czemu teraz dopiero prawko na auto robił. A pod plandeką na podwórku miał Skodę 440, bordową jak barszcz ukraiński, jak się odstoi dwa dni, nabierze smaku i barwy. No ale ten Jarek za damski śrut się nie mógł znaków nauczyć. I ktoś mu podpowiedział: ty się ucz na Kiepurę. Więc on przy tym goleniu i potem powtarzał sobie na śpiewający, na melodię ówczesnych przebojów. To ponoć działa, człowiek łatwiej zapamiętuje z muzyką. Tylko że głosu i słuchu to on miał tyle, co ta Skoda pod plandeką. To więc wył jak pies: poooodporząąądkowaaaana, przeeejaaazd kolejoooowy z zapooorami, nakaz jaaaazdy wprost, ograniiiiczeeeenie do sześćdzieeeesięciu i zakaz używaaaania sygnałów dźwiękooowych. A to Azorowi nie pasowało za bardzo, ujadał na to śpiewanie jak na złodzieja w obejściu i między sąsiadami nagle konflikt narósł, z niczego niby: ten śpiewał prawidła ruchu drogowego, tamten szczekał, wszyscy na wszystkich patrzyli wilkiem, tyle że z różnych wysokości. Ile to było lat od wojny, tego nikt nie policzył, ale każdy jeszcze miał kogoś, ojca z AK, wspomnienie z GL-u, broń po 104 Kompanii Syndykalistów. Jaromir miał parabelkę pod kamieniem w ogrodzie. Nasmarowaną i owiniętą chustką z cudzym monogramem. I trudno powiedzieć, czy śpiewak automobilista miał gorszy dzień, czy od dziecka żył w okupacyjnym strachu, dość że jak on zanucił: linia podwóóójna ciągłaaaaa, a Azor się rzucił na płot ze szczekiem, to Parabellum wypaliło, jakby lata na ten moment czekało. Ściśle niemieckim: pierdut! Skomlenie psa ścichło ze ścieżką krwi. A potem jeszcze raz ciszę zerwało: bum! Żeby nikt nie miał wątpliwości. Ale wdowiec, Antoni, Antek, kochał tego psa bardziej niż nieboszczkę żonę. To wyszedł z domu z nożem długim na dwie Jarka piersiowe klatki i „kurwa

mać!” tylko poleciała w niebo jak balon obserwacyjny z pierwszej wojny, żeby był świadek. A parabelka nagle zakaszlała niby feldmarszałek Paulus w przeciągach Stalingradu. Jednak jej to leżenie pod kamieniem siekierkowskim nie posłużyło, złapała blaszanego wilka. Antek kilkanaście razy uderzył, z Jaromira kawałki ciała wypadały jak cukierki, a potem stanęła cisza na Siekierkach, jakby na nowo stworzenie z Księgi Rodzaju miało się zacząć. Tylko że zamiast oddzielenia światła od mroku: milicja, ręce opuszczone bezradnie, ciemność nad miastem opadająca jak czarny welon. I szloch. Kto raz słyszał szloch, nie pomyli go ze zwykłym płaczem, z krzykiem, z chlipaniem. Starsze, dziewczynkę, wzięła babcia z Wilanowa, a na chłopca albo nie miała miejsca, albo pieniędzy, albo sąd się nie przychylił, w każdym razie wzięli chłopaka do bidula. A ziemię z domem rodzina sprzedała dość szybko. Milicjanci byli starej daty, zanim go zabrali, pozwolili jeszcze Antoniemu psa zakopać w ogrodzie. Leży tam do dziś, ci, co kupili, nic pewnie nie wiedzą. Gdy im dziwnie skrzypi kredens, nie przypomina im to szczeknięć.

Nie pamiętam, komuśmy przyznali wygraną. Pewnie panu Piotrusiowi. Historia bez krzywdy dzieci zawsze wydaje się lepsza. A po upadku komuny, jak się wszystko zmieniało, to pana Andrzeja przestali wydawać, on partyjny był, może mody nowe przyszły, nie wiem. Ale wyprowadził się pod Łochów, jakąś tam miał chałupę, żona też już była emerytka. I jak się ostatni raz przyszedł ostrzyc, to przyniósł maszynopis.

 – Tu jest historia na wygraną, niech u was leży.