Faronauci

Dookoła Bałtyku

Ścieżka znikała za załomem pagórka. Drobne kamienie chrobotały pod podeszwami. W górzystym krajobrazie nadmierny entuzjazm może wyprowadzić piechura na manowce już na pierwszych kilometrach, najpierw trzeba więc zaprzyjaźnić się z podłożem. Wyczuć jego kaprysy i złapać pewność kroku. Może dlatego początkowo przede wszystkim patrzyłem pod nogi. Uczyłem się rozpoznawać faktury, obserwowałem, jak zmieniają się pod wpływem padającego światła albo wilgoci. Poza tym oglądałem raczej borówczyska niż korony sosen.

Minąwszy most, ścieżka wbiegła w brzozowy lasek. Była teraz zupełnie płaska i trochę szersza. Zamiast gęsiego, można było iść ramię w ramię. W krzewinkach leżała wysuszona, jeszcze zimowa kupa łosia, stosik bobków w kształcie żołędzi. Charakterystyczny słupek z oznaczeniem szlaku głosił, że pierwszy kilometr mamy już za sobą. Zaraz potem las się skończył, a ścieżka wyszła na otwartą przestrzeń wiejskiej mariny. Jeszcze jedna faktura pod stopami: miękkość mokrego, niedawno przystrzyżonego trawnika. Przy pomoście bujała się zacumowana łódka. Obok, na lądzie, stał samoobsługowy kiosk z czipsami i colą za dwadzieścia koron. Puściłem Marcina przodem, żeby pierwszy wyszedł na asfaltową drogę. Według mapy szlak miał teraz przez kilka chwil iść w jej cieniu.

Jedną z ulubionych książek, jakie czytałem synom, gdy mieli po kilka lat, było Lato Stiny szwedzkiej pisarki Leny Anderson. Tytułowa bohaterka to pyzata dziewczynka o platynowych włosach, która wakacje spędza w domku dziadka na jednym ze szkierów. Dni mijają jej na łowieniu ryb i kolekcjonowaniu skarbów wyrzucanych przez morze. Czasem idzie z dziadkiem w odwiedziny do zniedołężniałego sąsiada imieniem Bujda. Niosą mu wtedy kawę w termosie i kanapki z miodem, a on, niejako w podzięce, opowiada o dalekich żeglugach w balii do prania. W bajce o beztroskich wakacjach Stiny najbardziej urzekała mnie jednak przede wszystkim drewniana chałupka otoczona obojętnym morzem. Gdy nadchodził sztorm, dziewczynka i jej dziadek kryli się w niej i przez radio nasłuchiwali wieści o przejaśnieniach.

Wieś Hornön kończyła się jeszcze jednym mostem. Ujrzałem z niego niedużą lesistą wyspę i dokładnie taki domek, jaki zawsze miałem przed oczami podczas lektury Lata Stiny. Drewniany, pomalowany na ciemną czerwień, z łodzią motorową zaparkowaną przy niewielkim pomoście. Pomiędzy świerkami łopotała wciągnięta na maszt szwedzka flaga. Ani Stiny, ani dziadka nie było jednak na horyzoncie, cała okolica wyglądała na wymarłą. Najwyraźniej Szwedzi wciąż tkwili w miastach, odliczając dni do końca roku szkolnego i przesilenia. Po drugiej stronie mostu szlak skręcał w lewo i stawał się szutrówką wiodącą wzdłuż kilku równie cichych posesji. „Zwolnij, proszę, bawimy się tu najlepiej jak potrafimy”, bezgłośnie wołał ustawiony przy drodze żółty znak. Wziąłem sobie ten komunikat do serca, bo przecież nigdzie mi się nie śpieszyło. Poza tym ja też chciałem się dobrze bawić. Na poboczu skrzyp leśny prężył kłosy.

***

Wyjątkowość Wysokiego Wybrzeża bierze się z jego najnowszej historii geologicznej. W północnej Europie wszystko jest polodowcowe, ale tu, na zachodnim brzegu Zatoki Botnickiej, echo plejstocenu rozbrzmiewa wyjątkowo donośnie. Ostatnia epoka zwana glacjalną zakończyła się mniej więcej dziesięć tysięcy lat temu – w geologicznej skali czasu ledwie wczoraj. Lodowiec skandynawski, którego źródłem były obfite w opady tereny górskie, miejscami miał nawet trzy kilometry grubości. Gdy zwalił swoje podbrzusze na bezbronny kontynent, skorupa ziemska ugięła się pod jego ciężarem tak samo, jak to robi materac, gdy się na nim kładziemy. Dwadzieścia tysięcy lat temu w czasie tak zwanego maksimum glacjalnego na terenie współczesnych Helsinek nacisk spowodował obniżenie się lądu o około trzysta metrów, a tam, gdzie dziś znajduje się Sztokholm – o czterysta. Höga Kusten można nazwać pępkiem ostatniego zlodowacenia: tu nacisk był najsilniejszy, ląd zapadł się o całe osiemset metrów.

Wyobraźmy sobie człowieka, który powoli podnosi się z łóżka. Materac, na którym leżał, zaczyna wracać do swojego pierwotnego kształtu. Podobnie dzieje się ze skorupą ziemską, gdy ustępuje lądolód. Dochodzi do tak zwanego odbicia izostatycznego – części składowe litosfery dążą bowiem do stanu równowagi. Proces ten ma zróżnicowane tempo: początkowo przebiega bardzo szybko, a potem zwalnia. Szacuje się, że dziesięć tysięcy lat temu Wysokie Wybrzeże rosło w tempie dziesięciu centymetrów rocznie. To daje oszałamiającą wartość dziesięciu metrów na sto lat. Dziewięć tysięcy sześćset lat temu Höga Kusten wciąż znajdowało się pod lodem, ale już pół kilometra wyżej niż w maksimum zlodowacenia. Dziewięć tysięcy lat temu dosięgła go krawędź cofającego się lądolodu – Wysokie Wybrzeże było teraz dnem morza, ponad jego powierzchnię wystawały tylko skaliste drobiny. Wokół nich pływały góry lodowe i połacie kry. Przez kolejne dwa i pół tysiąca lat ląd dźwignął się w górę o kolejnych dwieście metrów, wysepki zrosły się i połączyły ze stałym lądem Półwyspu Skandynawskiego. Z wody wyrastały nowe skały, tworząc anonimowe archipelagi.

W następnych tysiącleciach tempo odbicia spadało. Dawne szkiery łączyły się ze sobą, tworząc pagórkowaty krajobraz przetykany dolinami. Morze wypuszczało ze swoich objęć łańcuchy nowych wysp o stromych brzegach. Geografia z mozołem nabierała kształtów, jakie znamy ze współczesnych map. Od czasu zniknięcia lodowca Höga Kusten podniosło się o dwieście osiemdziesiąt sześć metrów. Mniej więcej tyle wynosi też wysokość najwyższych punktów wybrzeża.

Wszystkie te procesy zapisały się w jego krajobrazie niezmywalnym tuszem, każde z przekształceń zostawiło po sobie czytelny dla geologa ślad.

Gliniaste, pokryte glebą korony wzgórz to pamiątka po czasach, gdy ich podłoże obmywane było falami – morze wypłukiwało ze zboczy drobiny, pozostawiając jedynie głazy i kamienie. Pola żwirowe widoczne dziś wysoko na zboczach są więc dawnymi kamienistymi plażami. Kiedyś roiło się na nich od muszli i pozostałości morskich organizmów. Tam, gdzie fale nie sięgały, tworzyły się morenowe czapy, które z czasem zarosły drzewami.

Zatoki i cieśniny stały się odciętymi od morza jeziorami, a potem dolinami. Na ich dnie spoczęły drobnoziarniste osady: piasek, muł i glina. Skorupy żyjących kiedyś w morzu mięczaków wzbogaciły glebę o potrzebny roślinom wapień.

Wciąż widoczne jak na dłoni są również ślady przemarszu lądolodu, zręcznego rzeźbiarza, który przez tysiące lat czynił sobie tę ziemię poddaną. Materiał skalny, jaki niósł na plecach, przypomina tropy pozostawione przez zwierzę. Trasę wędrówki znaczą głazy narzutowe zwane eratykami. Mouton to po francusku owca; mutonami, barańcami, baranimi łbami lub bochnami skalnymi geolodzy nazywają wygładzone przez lodowiec skały i wzgórza, po których przeszedł lód. Na podstawie kształtu oszlifowanych garbów jesteśmy w stanie prześledzić trasę wędrówki zwierza. Stok, po którym się wspinał, jest łagodny i niemal idealnie gładki, może też mieć podłużne bruzdy, rysy i zadziory powstałe wskutek tarcia. Oś tych pręg jednoznacznie wskazuje na kierunek ruchu lodowca. Przeciwne zbocze barańca jest natomiast strome i poszarpane, bo ześlizgujący się gigant mógł obrywać całe bloki skalne. Pomiędzy bochnami powstały rynny, a cały obszar został zmutonizowany.