Wysokie niebo nad Madrytem

Wraca do mnie mój pierwszy, jeszcze studencki pobyt w Madrycie. Miasto powitało mnie wówczas widokiem ośnieżonego Plaza de Tirso de Molina z jego targiem kwiatowym i ludźmi tarzającymi się w zaspach między straganami. Nigdy później nie widziałam tu takiego śniegu. Kiedy szłam odebrać klucze do mojego pierwszego pokoju bez okien, towarzyszyło mi poczucie, że nic nie rozumiem z tych kwiatów, zasp i paru groźnych anarchistycznych flag powiewających na kamienicach w słonecznych odcieniach. Był rok 2009 i Hiszpania pogrążała się w kryzysie. Zostawiłam walizki w mieszkaniu o nieokreślonej liczbie lokatorów i zdezorientowana ruszyłam w stronę Plaza Mayor, chyba z nadzieją na coś znajomego. Pamiętam mieszane uczucia, które wywołał we mnie madrycki rynek. Bo niby ładnie, ale jak na stolicę Hiszpanii w zasadzie skromnie, by nie powiedzieć – topornie.

Teraz znów jestem na tym placu, pierwszy raz od dawna, i próbuję spojrzeć świeżym okiem. Okala go ciąg trzypiętrowych budynków. Poza jedną pokrytą pastelowym freskiem fasadą pozostałe, o barwie zgaszonej czerwieni, niczym się nie wyróżniają. Ta czerwień – rdzawa, gęsta, nieco przytłaczająca – niesamowicie podbija błękit wysokiego nieba. I z tą czerwienią się zostaje, choć może nie tyle jako barwą, ile pewną właściwością, stanem skupienia. Poza tym arkady, łuki, proste balkony z barierkami z toczonych prętów, bez żadnych dekoracji. Typowe dla tutejszego baroku wieżyczki z dachami łupkowymi o szerokiej podstawie i ostrym, wysokim zwieńczeniu. Nijak się to ma do olśniewającego Plaza Mayor w nie tak znów odległej i znacznie mniejszej Salamance.

Rozczarowani są także Ela i Andrzej Banachowie, którzy opisują swoją wizytę na madryckim rynku w Dzienniku podróży po Hiszpanii: „Chodzimy smutni po Plaza Mayor w Madrycie i próbujemy się dowiedzieć, skąd nasz smutek hiszpański”. Nasuwają im się porównania z paryskim Place des Vosges, przy którym Plaza Mayor wypada blado: „[…] jest bardziej ciemny, bardziej surowy, mansardy o wiele mniej ładne”. Kojarzy im się on z pułapką, przypomina raczej kamienny dziedziniec niż główny plac. „Jest w takiej relacji do Place des Vosges, jak Eskurial do Wersalu, nie jest poważny, jest ponury”. Na tak krytyczną ocenę podróżników miały być może wpływ myśli o czasach inkwizycji, kiedy to na Plaza Mayor toczyły się procesy i zapadały wyroki, a niekiedy dochodziło też do palenia na stosie.

Mimo swojej prostoty i surowości madrycki Plaza Mayor stał się jednak modelem dla głównych placów innych hiszpańskich miast. „Tak jakby był matrycą Hiszpanii” – pisze Andrés Trapiello w Madrid, swoim opus magnum poświęconym stolicy. A ja się zastanawiam, czy owa matryca obejmuje też pomniki o posępnej treści. Ten ustawiony w centrum Plaza Mayor – król Filip III na koniu – został wysadzony w zamachu bombowym, kiedy Madryt był przez chwilę stolicą republiki (1931–1939). Tysiące małych kości posypały się wtedy na plac. Przez lata wróble mościły się w pysku konia, ale niektóre wpadały do środka, na samo dno brzucha, skąd już nie umiały się wydostać.

Opuszczam plac przez Arco de Cuchilleros, Łuk Nożowników. Podobnie jak Arco de Botoneras, Łuk Sprzedawczyń Guzików, jest ledwie powidokiem rzemieślniczej i handlowej przeszłości tego miejsca, z której ostało się kilka starych sklepików i zakładów pod arkadami. Wśród nich butik z kapeluszami i czapkami, w którym Che Guevara kupił podobno swój beret.

Calle Mayor, ulica (dosłownie) Wielka, ma w sobie niewiele z miejskiej arterii. Jej wielkość wynika głównie z faktu, że trochę przypadkowo połączyła dwa ważne – przynajmniej w teorii – punkty miasta: Katedrę Almudena oraz Puerta del Sol. Kamienice, owszem, ładne, ale tchu nie zapierają – te stare zostały w większości zniszczone lub wyburzone, zastąpiły je budynki dziewiętnastowieczne. Zachowało się raptem kilka barokowych pałaców oraz perełka w postaci Plaza de la Villa – najstarszego placu w stolicy, korzeniami sięgającego średniowiecza, na którym można dostrzec elementy architektury arabskiej: podkowiaste portale, geometryczne zdobienia. To właściwie jedyna namiastka starego centrum Madrytu. Poza tym calle Mayor jest jak główna ulica niewielkiego miasteczka – dużo tu cegły i rudości, sklepików z nugatem i espadrylami. Turystyczny chłam wyziera z co drugiego lokalu.

Pałac Królewski, który wyrasta przede mną, gdy docieram na Plaza de Oriente, też raczej rozczarowuje. Choć kiedy się pomyśli, że rezydujący w nim mieli widok głównie na nadrzeczne pralnie, armię prześcieradeł i bety swoich podwładnych, to trudno się nie uśmiechnąć. Ostatnim mieszkańcem pałacu był paradoksalnie nie król, tylko hiszpański premier z czasów Drugiej Republiki, Manuel Azaña. Upodobał sobie to miejsce reprezentujące wszystko, przeciw czemu występował.

Później, po wojnie domowej, nikt już tu nie rezydował. Generał Franco wybrał zacisze zielonego El Pardo na obrzeżach Madrytu, podobnie jak aktualny król Filip VI oraz jego poprzednik. Pałac wzniesiono w stylu barokowym, ale jego architektura jest raczej powściągliwa, surowa, żeby nie powiedzieć – przygnębiająca. Chwilę trwa, zanim przejdzie się do porządku dziennego nad wykutą z granitu ołowianą bryłą. Jak mawiał stołeczny pisarz Francisco Umbral, „Madryt został stworzony przez Karola III, Sabatiniego i murarza z Jaén, ale to ten ostatni urobił sobie przy nim ręce po łokcie”. I prawda jest taka, że mało który hiszpański król zagrzał w stolicy miejsce na dłużej, za to murarzy były tu całe rzesze. Ani Habsburgowie, którzy mieli słabość do Eskurialu, ani Burbonowie, którzy wędrowali z dworem z jednego krańca królestwa na drugi, często bez zahaczania o stolicę, nie dbali zbytnio o fasadę swojego imperium. A Madryt wyrósł de facto za plecami pałacu, nie zwracając na niego specjalnej uwagi.