Malta

Święci i diabły

Mediterrą region śródziemnomorski nazywał Dom Mintoff, wieloletni premier Malty. Gdyby chcieć to dosłownie przełożyć na polski, trzeba by chyba sięgnąć po znany z Władcy Pierścieni termin „Śródziemie”. Na potrzeby tej książki możemy przyjąć, że to właśnie od Śródziemia pochodzi nazwa Morza Śródziemnego – nawet jeśli w rzeczywistości jest inaczej, brzmi to przecież wiarygodnie, a Malta leży w samym jego centrum. Do Gibraltaru jest stąd tysiąc osiemset kilometrów, do wybrzeża Libanu – tysiąc dziewięćset. Traf chciał, że identyczna odległość dzieli wyspy od Warszawy. Trzysta pięćdziesiąt kilometrów jest z nich do Trypolisu, czterysta do Tunisu, siedemset do Rzymu, traktowanego trochę jak zastępcza, odległa metropolia. Można na tym budować – i budowano – szeroko zakrojone idee polityczne.

„Wyspa Malta, wydaje się dosyć przyjemnie: nie ma gór, i składa się tylko ze skał i wzgórzów” – pisał w połowie XIX wieku ksiądz Feliks Laassner.

Z satelity wygląda jak ptak kiwi patrzący w stronę zachodu. Jego ciałem jest wyspa Malta, głową – mniejsze Gozo. Łącznie Republika Malty ma trzysta szesnaście kilometrów kwadratowych, co czyni ją dziesiątym najmniejszym państwem na świecie i pierwszym najmniejszym w Unii Europejskiej – jest ośmiokrotnie mniejsza niż kolejny Luksemburg i niemal dokładnie tysiąc razy mniejsza niż Polska. Gdyby przenieść ją nad Wisłę i uczynić miastem, byłaby trzecia pod względem powierzchni po Warszawie i Krakowie.

Porównanie do miasta nie jest od rzeczy, Malta jest bowiem niesłychanie gęsto zaludniona. Tysiąc siedemset osiemdziesiąt osób na kilometr kwadratowy daje jej szóste miejsce za Monako, Singapurem, Bahrajnem, Watykanem i Malediwami. W granicach administracyjnych Warszawy mieszka trzy tysiące sześćset osób na kilometr kwadratowy, a w Szczecinie – tysiąc trzysta. W takim ujęciu Malta byłaby po prostu nieco słabiej zaludnionym miastem-państwem. Doskonale widać to na mapach satelitarnych – albo z pokładu samolotu z Polski, który przed lądowaniem przecina czasem całą wyspę na niedużej wysokości. W kraju mieszka pięćset sześćdziesiąt tysięcy ludzi. W Polsce miasto Malta pod względem wielkości populacji byłoby piąte za Warszawą, Krakowem, Łodzią i Wrocławiem.

To przeludnienie widać na tle innych śródziemnomorskich wysp. Malta, tym razem bez Gozo i mniejszych wysepek, ze swoimi dwustu czterdziestoma sześcioma kilometrami kwadratowymi jest dopiero trzydziesta czwarta. Wyprzedzają ją skrawki lądu znane tylko najbardziej oddanym fanom katalogów agencji turystycznych: grecka Ikaria, chorwacka Korčula czy turecka Gokceada. One jednak mają raptem po kilka czy kilkanaście tysięcy mieszkańców. Pod względem populacji największa wyspa republiki jest szósta za Sycylią, Sardynią, Cyprem, Majorką i Kretą.

Gozo, choć rzadziej zaludnione, też się wyróżnia. Pod względem powierzchni jest sześćdziesiąte siódme, pod względem liczby mieszkańców (czterdzieści tysięcy) – osiemnaste. Jako miasto liczyłoby tylu ludzi, co równie wyspiarskie Świnoujście. Z mniejszych wysepek tylko na Comino mieszkają ludzie. Dokładnie dwoje emerytów: Salvu, fan dronów i polowań, oraz jego kuzynka Veggie, w ciepłe weekendy odwiedzają ich jednak tysiące turystów. Tak małego miasta w Polsce oczywiście nie ma, choć znalazłem wieś Luboszów w powiecie bolesławieckim, w której też żyją dwie osoby.

Reszta wysp jest bezludna. Siostra Comino imieniem Cominotto; dwie połączone wąskim, zalewanym przy większej fali przesmykiem Wyspy Świętego Pawła, gdzie miała się roztrzaskać łódź apostoła; połączony mostem z Maltą Manoel, który mógłby być zamieszkany, gdyby stary fort przebudować na lofty albo przywrócić obowiązek kwarantanny (na Manoelu odbywał ją choćby lord Byron); wreszcie Filfla, służąca Brytyjczykom jako cel podczas szkoleń artylerzystów.

Tę oddaloną od lądu o idealne z perspektywy artylerii pięć kilometrów wysepkę można podziwiać z klifów Dingli. Z daleka widać, gdzie dokładnie trafiały pociski. Teraz przejęła ją przyroda, nikt nie kieruje w jej stronę armat i jeśli cokolwiek w nią trafia, jest to ptasie guano. Legenda głosi, że Filfla powstała z grudy ziemi, którą aniołowie rzucili w morze. Wyrwali ją z miejsca, gdzie mieściła się wieś wielkich grzeszników. Poniosła zbiorową karę, niczym Sodoma i Gomora. Pozostałością po niej miałaby być Tal‑Maqluba, lej krasowy spod Qrendi. Dziurę, która powstała w 1343 roku po tym, jak w wyniku trzęsienia ziemi osunął się grunt, można zwiedzać.

Gęsto zabudowany łańcuch miast porasta cały grzbiet naszego kiwi – tam, gdzie spodziewalibyśmy się skrzydeł, gdyby ptaki te miały je widoczne spod piór. Historycznie były to oddzielne miejscowości. Dziś stanowią gminy z silnym poczuciem odrębności, ale w terenie nie widać tych granic. Do skrzyżowania jest – dajmy na to – Ħal Balzan, a za nim zaczyna się już Birkirkara. Spośród sześćdziesięciu ośmiu gmin, na które podzielona jest republika, niemal połowa zlewa się w jeden organizm miejski, rozpościerający się od imprezowego San Ġiljana i postbrytyjskiego Pembroke na północy po lotniskową Ħal Luqę na południu i od Ħ’Attardu na zachodzie po brzeg Morza Śródziemnego na wschodzie, gdzie leżą miejscowości tworzące historyczny Wielki Port – na czele ze stołeczną Vallettą i jeszcze starszym Trójmiastem: Birgu, Bormlą i Islą.

Domy dawniej nie miały adresów, nadawano im za to nazwy – angielskie, maltańskie, włoskie lub francuskie. Często mają one religijny charakter, jak Qalb ta’ Ġesu, Serce Jezusa. Najczęstszą jest San Ġużepp bądź St Joseph, Święty Józef – w ten sposób nazwano co osiemdziesiąty budynek. Drugą najpopularniejszą nazwą jest Sea Breeze, czyli Bryza Morska, należąca do tej samej kategorii „romantyka”, co Xemx t’Awwissu, Sierpniowe Słońce. Rodziny z myśliwskimi tradycjami mieszkają w domach pod patronatem gatunków ptaków. W Ħamrunie jest na przykład Turtle Dove, Turkawka. Można znaleźć nazwy odwołujące się do geografii bliskiej sercu właścicieli, od Mt. Fuji po Wyoming, często wskazujące na powrót z emigracji. Nie jestem pewien, czy Nysa w Żejtunie to pomysł wielbicieli Dolnego Śląska, czy raczej fanów peerelowskiej motoryzacji. Illya wygląda na białoruski albo ukraiński (bo przez dwa „l”) stempel w Ħaż‑Żabbarze. Gorbachev z Birżebbuġy upamiętnia ojca pieriestrojki, który wraz z prezydentem Stanów Zjednoczonych zakończył tu zimną wojnę. Są i inni bohaterowie popkultury, jak Rolling Stones we Fgurze. Rodzina Mintoffow, z której wywodził się premier, mieszka w Żebbuġ Żgħir, Małej Oliwce, a Caruanowie Galiziowie, bliscy najsłynniejszej maltańskiej dziennikarki – w Dar Riħana, Domu Mirty, rośliny, którą w dawnej Grecji dekorowano głowy zwycięzców olimpijskich.

Jest też po prostu House, Dom. Aby dostać się do Domu i innych domów, należy zastukać kołatką. Te kołatki to małe dzieła sztuki – nawiązują do kultury i historii, czasem są wariacją na temat krzyża maltańskiego. W wielu miejscach, które odwiedziłem, nie ma dzwonka do drzwi. Gospodarze mogą sprawdzić, kto idzie, korzystając z zabudowanego, drewnianego bądź kamiennego balkoniku, choć może to słowo nieco na wyrost, jeśli spojrzymy na wystające czasem na parędziesiąt centymetrów poza obrys domu wykusze, w które niekiedy można najwyżej wsunąć głowę, do tego zakryte zdobioną drewnianą kratą.

W Tunezji noszą one nazwę maszrabijja. Służyły do trzymania wody i mleka w zacienionym i przewiewnym, a więc relatywnie chłodnym miejscu. Kobiety obserwowały z nich otoczenie bez zwracania na siebie uwagi i konieczności zakładania strojów wymaganych przez islam w przestrzeni publicznej. Przyznajmy, że to znacznie wygodniejsze niż parapet z poduszką pod łokieć. Mniejszy wykusz można więc nazwać z semicka muxrabija. Te większe, przypominające zabudowane drewnianymi kratami balkony, określa się romańskim słowem gallarija. Nie wiadomo, skąd się wzięły. Może pamiętają arabskie panowanie – choć w takim wypadku można by je pewnie odnaleźć także na Sycylii – a może to joannici przywieźli pomysł z krucjat w Palestynie.

„Domy ich obszerne i ładnie zbudowane, wszystkie z kamienia i terassami zamiast dachów opatrzone” – pisał Laassner – a na nich baniaki z wodą zbieraną podczas pory deszczowej. Dachy są płaskie, bo śniegu tu nie uświadczysz, i służą też do wieszania prania. Ciągnące się jedna przy drugiej oficyny tworzą pierzeje ulic. Od strony podwórek – ogrody, w których rosną kwiaty, oliwki i drzewa owocowe. Jednym z przejawów patodeweloperki, zwłaszcza w modnych miejscowościach wybrzeża, jest zabudowywanie tych ogrodów. A przecież i bez tego zieleni tu jak na lekarstwo, nawet jeśli w ostatnich dekadach na placach chętnie sadzi się kwitnące na fioletowo jakarandy, dające efekt silnego kontrastu na tle piaskowo-wapiennych murów. Jacaranda mimosifolia to wprawdzie gatunek inwazyjny z Ameryki Południowej, jednak nie tak groźny jak homo sapiens.

W każdym domu znajduje się oddzielne pomieszczenie do przyjmowania gości spoza rodziny i kręgu przyjaciół. To salott, pokój do siedzenia. Maltańczycy są otwarci, często się uśmiechają i chętnie nawiązują kontakt z obcokrajowcami – Jules Verne dodawał, że są też „pracowici, oszczędni, zapobiegliwi, wstrzemięźliwi, ale również gwałtowni, mściwi, zazdrośni”. Jasno wyznaczają granice: ich świat dzieli się na swoich, ġewwieni, i obcych, zwanych barrani. To drugie słowo może oznaczać cudzoziemca, obcego, outsidera, wyrzutka, kogoś spoza naszego grona, ale też Ministerstwo Spraw Zagranicznych to po maltańsku Ministeru għall-Affarijiet Barranin. Bywałem przez rozmówców zapraszany do domów, ale gawędziliśmy w ogrodzie, biblioteczce albo gabinecie. Barrani nie mają dostępu zbyt blisko domowego ogniska.