Zawsze, nigdy

Przyszłość broni jądrowej

Sarah Scoles

Zawsze, nigdy

Przyszłość broni jądrowej

fragment

18

Interesuje mnie człowiek i to, co [wynalezienie bomby atomowej] robi z jednostką. Mechanizm tego to naprawdę nie dla mnie. Nie mam wystarczających zdolności intelektualnych, żeby go zrozumieć, ale te targane sprzecznościami postacie są fascynujące…

Ludzie się z tym identyfikują, bo my wszyscy chodzimy z tymi sprzecznymi ideami współistniejącymi w naszych głowach.

Cillian Murphy o wcieleniu się w Oppenheimera w Oppenheimerze

W marcu 2022 roku bestia ma się dobrze. W Los Alamos faceci z Hollywood snują się nieopodal miejsca zamieszkania Jaya Coghlana, kręcąc film Oppenheimer – biograficzny obraz o J. Robercie Oppenheimerze i Projekcie Manhattan. Ciężarówki NBC­Universal stoją bezczynnie obok dawnego domu fizyka Hansa Bethego, gdzie obecnie mieści się muzeum. W środku znajduje się autentyczna Nagroda Nobla, a na szafce w łazience widnieje napis: „Proszę nie otwierać – chyba że wiesz, jak ją zamknąć”. Najwyraźniej oznacza to drzwi do potencjalnej puszki Pandory, co jest adekwatne do miejsca. W doniczkach rosną miłorzęby japońskie, które wykiełkowały z nasion zrzuconych przez drzewa w Hiroszimie po tym, jak przeżyły zbombardowanie miasta.

Na podwórku Bethego ekipa filmowa jest jednak zajęta budowaniem innego rodzaju lasu, ustawia w rzędach przywiezione ciężarówkami drzewa o znacznie mniej skomplikowanej historii, a ich igły zasłaniają widok. Całe miasto zamieniono w plan filmowy. W budynku Fuller Lodge, który w czasach Projektu Manhattan był swego rodzaju domem kultury, znaki informujące o tym, co faktycznie się tu działo, zostały upchnięte na zapleczu, żeby oczyścić plan. Stojącą wcześniej przed dawnym domem Oppenheimera ciężarówkę z tamtej epoki przestawiono na bok, by zrobić miejsce dla nowych i błyszczących, przypuszczalnie należących do ekipy filmowej.

Pomimo tego wymazywania śladów przeszłości samo miasto jednak zawsze o niej pamięta i rozkoszuje się swoimi dniami chwały niezależnie od tego, czy ta pamięć jest przyćmiona przez jakąś ekipę filmową, czy nie. W centrum stoją na straży braterskie pomniki Oppenheimera i generała Lesliego Grovesa, dyrektora Projektu Manhattan, zwrócone do siebie twarzami, jakby flirtowały ze sobą. W Muzeum Nauki imienia Bradbury’ego film wprowadzający skupia się na Projekcie Manhattan, usuwając teraźniejszość do sali wystawowej.

Wpływ laboratorium, zarówno w przeszłości, jak i obecnie, nie kończy się w mieście: można przejechać wiele kilometrów i nadal być otoczonym przez należące do niego nieruchomości. Historyczne budynki i ogrodzenia uniemożliwiające przejście tkwią na terenach, które w innym regionie wydawałyby się po prostu obszarami turystycznymi.

W pobliżu pomnika narodowego Bandelier, na terenie należącym do Departamentu Energii majaczy antena, ale na długo przed pojawieniem się tu tej czaszy dawni mieszkańcy wydrążyli w ścianach urwisk domy mieszkalne, a na ziemi utworzyli miejsca zgromadzeń społeczności, jedne i drugie upamiętnione teraz tablicami informacyjnymi i broszurą z przewodnikiem. Ci wcześniejsi mieszkańcy pozostawili na tym obszarze swój własny ślad, mniej niechlujny niż ślady dzisiejsze.

Laboratorium obecnie poszerza to, co pozostawi po sobie przyszłym archeologom, i właśnie temu poszerzeniu poświęca uwagę dyrektor Narodowego Laboratorium Los Alamos Thom Mason na zebraniu miejskim w czerwcu 2022 roku.

Kiedy rozpoczyna się to wirtualne spotkanie, Mason siedzi w jakimś pomieszczeniu, pustym, jeśli nie liczyć Joego Gonzalesa, członka zespołu LANL do spraw komunikacji, który znalazł się tam dla kontrastu. Dyrektor ma na sobie jasnobrązowe spodnie, jasnoniebieską koszulę oraz marynarkę i sprawia wrażenie gościa programu talk-show. Jest w połowie zwrócony w stronę kamery, a w połowie w stronę Gonzalesa, gotowy do przedstawienia prezentacji w programie PowerPoint na temat najnowszych wydarzeń w LANL i wysłuchania pytań od członków miejscowej społeczności.

Laboratorium, zaczął Mason, zatrudnia dwa tysiące pięciuset nowych pracowników, a jego budżet wzrasta o półtora miliarda dolarów.

 – Nie chodzi o zwiększenie naszego potencjału odstraszania ani o dodanie nowych możliwości – mówi. – Musimy tylko zagwarantować, że posiadany przez nas środek odstraszania jest bezpieczny, pewny i niezawodny.

Po zakończeniu zimnej wojny, kontynuuje, istniała możliwość, że sprawy – na całej planecie i tutaj – ułożą się inaczej.

 – Pojawiła się pewna nadzieja, że będziemy zmierzać w kierunku świata, w którym odstraszanie nuklearne okaże się mniej ważne – zaznacza. – Nie jest to jednak świat, w którym znajdujemy się w 2022 roku.

Mówi w szczególności o inwazji Rosji na Ukrainę.

 – Co oznacza odstraszanie w tym kontekście? – pyta. – Próbę ograniczenia tego konfliktu – kontynuuje, odpowiadając samemu sobie.

Chce przez to powiedzieć, jak wyjaśnia w dalszym ciągu, że odstraszanie nuklearne polega na trzymaniu Rosji z dala od krajów Paktu Północnoatlantyckiego. Gdyby jednak zapytano Ukraińców, mogliby powiedzieć, że rosyjska broń jądrowa pozwala na kontynuowanie konfliktu w ich granicach.

Stany Zjednoczone zapewniają – a Thom Mason, szef laboratorium broni jądrowej, to potwierdza – o stałym i chyba coraz większym znaczeniu arsenału nuklearnego. Stanowisko to oznacza wspieranie ciągłych prac modernizacyjnych i produkcyjnych laboratorium.

 – Jeśli po prostu zaczekamy, aż te rdzenie się zestarzeją, będziemy potrzebowali kolejnego Rocky Flats – ostrzega, przywołując najgorsze widmo w historii produkcji rdzeni – co stanowi znacznie poważniejszą propozycję, znacznie droższą i naprawdę nie jest tym, czego potrzebujemy w świecie, w którym nie mamy trzydziestu tysięcy sztuk broni.

Nawet dla członków tamtejszej społeczności, dla których nie jest to skomplikowane w sensie filozoficznym, może się okazać skomplikowane w sensie praktycznym. Los Alamos ma ograniczoną podaż mieszkań, a te, które istnieją, są drogie. Miasto nie zostało zbudowane po to, żeby obsługiwać tysiące dodatkowych pracowników. Drogi nie zostały zbudowane z myślą o tysiącach dodatkowych osób dojeżdżających do pracy. Ludzie martwią się brakiem przedszkoli.

Żeby częściowo temu zaradzić, LANL wydzierżawiło niedawno w Santa Fe przestrzeń dla pracowników hybrydowych. Dzięki temu nie muszą oni dojeżdżać do pracy i mogą wydawać dodatek na lunch w centrum miasta – miejscu, które jest w gruncie rzeczy częścią korzeni Los Alamos: pracownicy Projektu Manhattan musieli najpierw pojawić się w nijakim budynku biura przy 109 East Palace w centrum Santa Fe, gdzie byli weryfikowani, a następnie kierowani do laboratorium.

Ekspansja laboratorium w Santa Fe jest jednak właśnie tym, co niepokoi niektóre osoby. Na początku 2020 roku uczestnicy protestu zorganizowanego przez Los Alamos Study Group zgromadzili się w tym mieście pod pomnikiem świętego Franciszka z Asyżu – patrona, czasami, zwierząt i środowiska. Trzydzieścioro kilkoro krytykantów sprzeciwiało się ofercie laboratorium na zagospodarowanie części śródmieścia. Na transparentach demonstrantów widniały hasła takie jak: „Żadnej pracy w Santa Fe na rzecz wojny”, „Miasto wiary czy miasto broni jądrowej?” i „LANL nie jest instytucją edukacyjną”.

„Wsadzają stopę w drzwi, a potem to się rozrasta, rozrasta i rozrasta – powiedział jeden z protestujących reporterowi gazety „Santa Fe New Mexican”. – Po prostu uważam, że musimy powstrzymać niektóre z tych rzeczy. Niech zostaną w Los Alamos”.

Później, na skrzyżowaniu w pobliżu innego miejsca, które laboratorium ostatecznie wydzierżawiło, jego przeciwnicy umieścili znak z napisem:

OPUSZCZASZ NOWY MEKSYK.

WITAMY W LOS ALAMOS.

Nieopodal odbywały się regularne piątkowe demonstracje z udziałem członków organizacji Veterans for Peace (Weterani dla pokoju) i Concerned Citizens for Nuclear Safety (Zaniepokojeni obywatele na rzecz bezpieczeństwa nuklearnego).

„Jestem pewien, że ludzie pracujący w tych budynkach są bardzo mili – powiedział jeden z demonstrantów, Ken Mayers, reporterowi „Albuquerque Journal” – ale pozostaje faktem, że angażują się w niegodziwe przedsięwzięcie”.

Jednak redakcja wychodzącej w Santa Fe gazety najwyraźniej nie zgadza się z tymi opiniami. „To są dolary, których Santa Fe w tej chwili rozpaczliwie potrzebuje – napisano w artykule wstępnym. – Witamy pracowników Narodowego Laboratorium Los Alamos. Cieszymy się, że tu jesteście”.

Tess Light doskonale zdaje sobie sprawę z niechęci ze strony ludzi z zewnątrz. Najbardziej dała jej się we znaki w 2000 roku, kiedy jej świat niemal stanął w płomieniach. Tamtego lata pożar Cerro Grande spustoszył miasto Los Alamos, pochłaniając około czterystu domów i niszcząc teren o powierzchni stu siedemdziesięciu pięciu kilometrów kwadratowych wraz z częścią infrastruktury laboratorium. Light i jej rodzina zostali ewakuowani.

Light zapomniała zabrać szczoteczkę do zębów, więc poszła do sklepu sieci Target, gdy u stóp wzgórza płomienie lizały już miejsce, które zaczęła nazywać domem. W sklepowym telewizorze leciały wiadomości i kamera pokazała park, który znajdował się naprzeciwko jej domu, po drugiej stronie ulicy: spłonął.

 – Pomyślałam więc, że mój dom spłonął – mówi. – I zaczęłam płakać.

Dwie kobiety stojące przed nią w kolejce też oglądały wiadomości. „Czy to nie straszne, co się dzieje w Los Alamos?” – zapytała jedna z nich.

„Tak – odpowiedziała druga – ale poniekąd na to zasłużyli”.

Light, która stała za nimi, płacząc, nie odezwała się ani słowem.

 – Wiem, że jesteśmy antychrystem – mówi teraz – a jednak myślę, że to nieco bardziej zniuansowane.

 

19

Jest to doskonały przykład tego, co może się wydawać odstraszaniem (samochody, nie potrąćcie mnie!), a jest wywieraniem nacisku (pozwól mi korzystać z drogi albo obaj będziemy mieli zły dzień!).

Martin Pfeiffer

Niechęć do naukowców zajmujących się bronią jądrową wynika przynajmniej częściowo z niechęci do życia w cieniu o kształcie grzyba. Z jednej strony według sondażu YouGov z 2019 roku pełne czterdzieści dziewięć procent Amerykanów chce, żeby Stany Zjednoczone współpracowały z innymi krajami w celu całkowitego wyeliminowania broni jądrowej.

Z drugiej strony według ankiety Mitchell Institute z 2021 roku dziewięćdziesiąt jeden procent Amerykanów zgadza się z następującym stwierdzeniem: „Zdolność Ameryki do odstraszania nuklearnego ma decydujące znaczenie dla naszego bezpieczeństwa narodowego i powinna być jednym z najwyższych priorytetów Departamentu Obrony”.

Być może te przykłady mówią nam po prostu, że sondaże są niewiarygodne. Albo że sposób sformułowania pytań wpływa na odpowiedzi. Tak czy inaczej, opinie na temat znaczenia broni nuklearnej i odstraszania oraz tego, co jedno i drugie oznacza dla nas, są z pewnością zróżnicowane. Na większość z nich wpływa prawdopodobnie brak łatwo dostępnych informacji dotyczących broni jądrowej i związanej z nią polityki. Do rzadkości należą publiczne debaty lub rozmowy na temat jej szeroko pojętej roli i istnienia innych opcji albo tego, jak konkretnie kompleks nuklearny zmierza w stronę przyszłości. Tymczasem w Stanach Zjednoczonych nie bardzo się rozumie, że przygotowania do tej przyszłości w dużej mierze już trwają, i to całkiem blisko nas.

Mimo to my wszyscy, dobrze poinformowani lub nie, świadomie lub nieświadomie, rzeczywiście żyjemy w cieniu tego grzyba. Na szczęście dla nas są naukowcy – przedstawiciele nauk społecznych – których zadaniem jest zrozumienie wieloaspektowego charakteru naszego związku z nuklearną przeszłością i teraźniejszością. Owi antropolodzy nuklearni stanowią niewielką grupę, a jednym z najwybitniejszych badaczy wśród nich jest Hugh Gusterson z Uniwersytetu Kolumbii Brytyjskiej.

Droga Gustersona do badań nuklearnych rozpoczęła się na początku lat osiemdziesiątych, kiedy przeczytał o proteście przeciwko wyścigowi zbrojeń jądrowych zorganizowanym w Nowym Jorku podczas szczytu Organizacji Narodów Zjednoczonych. Takie protesty nie należały wtedy do rzadkości, w czasach, gdy niemała (a w każdym razie głośna) część amerykańskiego społeczeństwa zmobilizowała się przeciwko kompleksowi nuklearnemu. Małe miasteczka przyjmowały rezolucje, deklarując się jako „strefy wolne od broni jądrowej”.

 – Istniało, zwłaszcza wśród młodych ludzi, takie poczucie globalnego zagrożenia – mówi Gusterson.

Ton ówczesnych dyskusji przypomina pasję, z jaką kilkadziesiąt lat później pokolenie Z podchodzi do zmian klimatycznych.

Po tym początkowym doświadczeniu Gusterson został aktywistą.

 – Pracowałem w sztabie prowadzonej w San Francisco kampanii na rzecz zamrożenia zbrojeń jądrowych (Nuclear Freeze Campaign), a pewna nauczycielka z tamtejszej szkoły średniej zapytała, czy nie wysłalibyśmy kogoś na debatę z konstruktorem broni z Liver­more w jej klasie – opowiada. – Skończyło się na tym, że tym kimś byłem ja.

 – Ponieważ miałem coś z antropologa, bardzo mnie interesowało, skąd on pochodzi – mówi o tym doświadczeniu. – Nie ulegało wątpliwości, że jego zdaniem to on miał rację, a ja się myliłem.

A jednak Gusterson, pomimo swojego aktywizmu, nie był aż tak szczerze przekonany o słuszności własnych poglądów. Zważywszy na jego zainteresowania i intelektualną ciekawość, chyba nie jest zaskoczeniem, że faktycznie zrobił doktorat z antropologii i zdecydował się na badania terenowe, które były niekonwencjonalne jak na tamte czasy. Większość antropologów skupiała się – i często nadal się skupia – na biedniejszych ludziach żyjących za granicą, Gusterson natomiast chciał poświęcić uwagę obywatelom Stanów Zjednoczonych o stosunkowo wysokich dochodach: pracownikom Narodowego Laboratorium Lawrence Livermore zajmującym się bronią jądrową, ludziom przypominającym mężczyznę, z którym dyskutował kilka lat wcześniej. Pojechał tam, żeby prowadzić badania wśród nuklearnych tubylców.

Spędziwszy pewien czas w tym kalifornijskim laboratorium, Gusterson napisał i opublikował w 1996 roku książkę Nuclear Rites, poświęconą częściowo temu, jak naukowcy jądrowi wchodzą w interakcje z miejscowymi społecznościami, jak pracują i jak postrzegają swoją pracę. W trakcie tych badań odkrył, że, co ciekawe, owi naukowcy różnią się pod pewnym względem od reszty z nas: gdy rozmawiali o broni jądrowej, posługiwali się metaforami odnoszącymi się do narodzin, a nie – co miałoby większy sens – do śmierci i zniszczenia. Ta tradycja została zapoczątkowana bardzo dawno. Na przykład kiedy w 1945 roku eksplozja Trinity przebiegła zgodnie z planem, kryptonim oznaczający sukces próby był następujący: „To chłopiec”.

Możliwe, że zgodnie ze światopoglądem tych naukowców narodziny rzeczywiście są właściwą paralelą. Wielu badaczy faktycznie uważa środek odstraszający za zbawcę, a nie niszczyciela. Broń jądrowa chroni nas przed konfliktami – to powszechne przekonanie w laboratoriach narodowych. Ma to sens, jeśli weźmie się pod uwagę inne z ustaleń Gustersona: naukowcy zajmujący się bronią jądrową reprezentowali całe spektrum poglądów politycznych i potrafili myśleć o swojej pracy w sposób, który nadawał jej znaczenie, sprawiał, że wydawała się wyjątkowa. „Tym, co ich łączyło, była wiara, że istoty ludzkie są wystarczająco rozsądne, by kontrolować broń jądrową i nie stać się jej ofiarami”.

Historyk Spencer Weart doszedł do podobnego wniosku. „Wiara w zalety nauki i techniki bywa tak silna, że nawet groźba zniszczenia mogłaby brzmieć jak obietnica pokoju” – napisał w książce Nuclear Fear z 1988 roku.

Weart dowodził, że analogia narodzin może sięgać jeszcze dalej. Powiedzmy, że bomby rzeczywiście wybuchają. Świat i jego mieszkańcy płoną. Ludzkość w jakiejś okrojonej postaci musi odtworzyć cywilizację w takiej czy innej formie. Rozpoczyna nowe życie na odmienionej Ziemi. Detonacje jądrowe są zatem zdarzeniem poniekąd oczyszczającym, sterylizującym. A człowiek, dostawszy nauczkę, może zacząć jeszcze raz, bo zapłacił za swoje wcześniejsze grzechy. Bomby jako nowy stwórca, dawca życia, strażnik życia, zbawca. Ten tok myślenia jest filozoficzną podstawą metafory narodzin.

Bomby nie przypominają jednak osób Trójcy Świętej. Są wręcz starotestamentowe, kapryśne, mściwe i niepoddające się kontroli człowieka. W czasach zimnej wojny wzbudzało to strach przed nuklearną apokalipsą u niektórych ludzi mających uraz po ćwiczeniach przeciwlotniczych w szkole lub omamionych wizją kosztownych schronów przeciwatomowych i wierzących, że pozwolą im one przetrwać na tej planecie. Ostatecznie jednak ciągłe wiadomości o nieuchronnych, ale nigdy nienadchodzących bombardowaniach nuklearnych znudziły większość osób. Wkrótce Amerykanie po prostu popadli w swoisty nihilizm: nie byli odpowiedzialni za arsenały, nie mogli powstrzymać detonacji nuklearnych, wobec tego żyli nadal własnym życiem, o bombach myśląc tylko przelotnie.

We wszystkich tych często sprzecznych opiniach ekspertów i laików bomby mają jedną wspólną cechę: w pewnym sensie zastępują bogów. Tworzą, ratują, niszczą. Są poza kontrolą śmiertelników, odpowiedzialne za koniec i początek, zdolne wysłać cię prosto do nieba lub zostawić w piekle. Poza tym, gdy jakiś bóg jest odpowiedzialny za losy świata, ludzie ponoszą mniejszą odpowiedzialność za bieg historii.

I być może, podświadomie lub po prostu poetycko, myślimy o broni jądrowej w ten sposób, bo poniekąd uważamy, że zasługujemy na taki rodzaj kary. Może nawet przede wszystkim dlatego, by odpokutować za konstruowanie bomb.

Przecież zachodnia kultura jest pełna historii o ludziach, którzy zostali pognębieni za zdobycie zakazanej wiedzy.
Na przykład Adam i Ewa musieli zamieszkać w naszym świecie.