Kto wymyślił Litwinów?

              Na retuszowanej czarno-białej fotografii niemłody już mężczyzna, z długą gęstą brodą, w binoklach, refleksyjnie spogląda w dal. Ubrany zgodnie z ówczesną modą, elegancko, ale skromnie, w marynarkę z kamizelką. Głowa podparta ręką. Wyraz twarzy raczej zadumany, na pewno nie wesoły. O czym myśli? Może zastanawia się, czy powiedzie się wy darzenie, w którego organizację się zaangażował? A może wspomina przedwcześnie zmarłą żonę?
              Podpis na zdjęciu brzmi: „D-r J. Basanavičius w 1905 roku tuż przed Sejmem”.
              Mężczyzną na zdjęciu jest doktor Jonas Basanavičius, lekarz, historyk, działacz społeczny i polityczny, publicysta i redaktor. „Patriarcha” narodu litewskiego, jak zdążyli go ochrzcić współcześni. To jedna z jego najbardziej znanych fotografii, wykonana przed ogólnolitewskim zjazdem, który odbył się w grudniu 1905 roku i który przeszedł do historii pod nazwą Sejmu Wileńskiego lub Wielkiego.
              Pochodzący z niewielkiej wsi na Suwalszczyźnie Basanavičius żył długo i intensywnie. Jego życiorys spina z jednej strony początek litewskiego odrodzenia narodowego, a z drugiej odzyskanie niepodległości i starania o zachowanie litewskiego Wilna. Brał udział w obradach Rady 77 Litewskiej, powołanej pod koniec I wojny światowej, przewodniczył im 16 lutego 1918 roku, w dniu, w którym podjęto uchwałę o proklamowaniu niepodległości. Zmarł dokładnie dziewięć lat później, w zajętym przez Polaków Wilnie. Ówczesny prezydent Litwy Antanas Smetona nazwał go „Mojżeszem”, który wyprowadził Litwinów „z pustyni do urodzajnej ziemi obiecanej, jaką jest wolna Litwa”, przewodniczący Sejmu Aleksandras Stulginskis – „olbrzymem, który obudził naród z długiego snu”[1], a premier Augustinas Voldemaras powiedział, że Basanavičius „umarł jak wartownik na posterunku”[2].
              Był jednym z „litwomanów”. Tak z przekąsem, a czasem wręcz pogardą, nazywali litewskich działaczy ci z Polaków, którzy sceptycznie patrzyli na narodowe przebudzenie Litwinów. Pobłażliwy stosunek wobec „litwomanów” panował w dużej części środowisk miejscowego ziemiaństwa – co paradoksalne, językowo i kulturowo polskiego, ale o korzeniach litewskich. „Z prawdziwą niechęcią biorę się do pióra, aby pomówić o kwestji litewskiej – raczej o »litwomanji«”[3] – pisał w 1905 roku na pierwszej stronie „Kuriera Litewskiego” jego wydawca, konserwatywny ziemianin Hipolit Korwin-Milewski. Był to głos niby życzliwy, wyrażający zrozumienie dla litewskich aspiracji, ale pobrzmiewał w nim protekcjonalny ton i oczekiwanie, że Litwini nie wyrzekną się polskiego języka.
              W latach siedemdziesiątych XIX wieku, gdy ruch litewski dopiero raczkował, na „litwomanów” można było jeszcze patrzeć jak na nieszkodliwych zapaleńców. Później jed nak spór polsko-litewski zaczął się pogłębiać, a środowiska polskie niechętne sprawie litewskiej utwierdzały się w przekonaniu, że mają do czynienia ze szkodliwą obsesją, wymysłem czy (to znów Korwin-Milewski) wielką „litewską blagą”. Krzysztof Buchowski, badacz wzajemnych stereotypów w historii stosunków polsko-litewskich, zauważa, że na początku XX wieku zwolennicy „opcji konserwatywnej, ale także nacjonalistycznej” kwestionowali potencjał ruchu litewskiego: „Według niemal powszechnie przyjętej interpretacji renegaci-litwomani wymyślili narodowość, która w rzeczywistości nigdy nie istniała. […]. Przekonywano, że nie istniało liczące się piśmiennictwo w języku litewskim, a on sam jest w gruncie rzeczy tylko »ludowym dialektem« lub »archaiczną chłopską gwarą«”[4].
              Z drugiej strony poglądy głoszone przez „litwomanów” dały podwaliny pod nacjonalizm o wyraźnym nastawie niu antypolskim. Tak jak polscy konserwatyści kwestionowali autentyczność litewskiego odrodzenia, tak nacjonaliści litewscy kwestionowali polskość mieszkańców Wileńszczyzny. Nie tylko widzieli w nich „Litwinów przerobionych na Polaków”, ale też uważali, że należy ich przywrócić litewskości. W polemice z Zygmuntem Glogerem, jednej z wielu, które toczył na łamach litewskiej i polskiej prasy, Basanavičius posuwał się nawet do twierdzeń, że to Polska jest „zasiana wielu czysto litewskimi nazwami geograficzny mi”, a przed nadejściem Polaków mieli ją zamieszkiwać „po litewsku mówiący ludzie, których język wywarł i na język polski dosyć znaczny wpływ”. Negując rzekome mieszanie się ludności polskiej i litewskiej, powoływał się na (wątpliwej natury) argumenty antropologiczne: „A tymczasem nie fizyognomja łączy nasz naród z polskim lub odeń oddziela, tylko kephalometrja i kraniometrja. Z tych mianowicie ba dań, któreśmy winni niemieckim antropologom (Virchow, Lissaure i inni), o kształcie głowy dawnych prusów, litwinów  i łotyszów, wiemy, że litwini, po większej części, są o czasz kach średniego rozmiaru (mesokephali), z bardzo wielkim procentem dolichokaelicznych czaszek (dolichokaphali), czem się oni i odróżniają od wszelkich słowian, a razem i polaków, niemców, i estów”[5].
              Te osobliwe poglądy nie były w przypadku Basanavičiusa niczym zaskakującym. Już w swoich czasach uchodził za ekscentryka, zanurzonego w książkach i badaniach nad starożytnymi ludami i językami. Przez większą część życia chorował – na jego zdrowiu odbiły się dramatyczne wydarzenia z czasów, gdy przebywał na emigracji w Bułgarii: śmierć żony i zamach na jego życie. Do końca życia cierpiał na zaburzenia nerwicowe. Próbował się leczyć na własną rękę i aplikować sobie różnego rodzaju terapie, kuracje i diety. Jeździł do europejskich sanatoriów, szukał pomocy u znanych lekarzy specjalizujących się w leczeniu neurastenii i histerii, między innymi w Wiedniu. W jego notesie widnieje nazwisko Sigmunda Freuda. Nie palił, nie pił, unikał innych używek. Stąd też wizerunek melancholijnego pustelnika i opinia „samotnika z Suwalszczyzny”, potwierdzany przez fotografie, na których – tak jak na tej z 1905 roku – jego twarz nie zdradzała żadnych emocji, a wzrok utkwiony był gdzieś w oddali.

Osoby zainteresowane przedrukiem tego lub innego fragmentu książki prosimy o kontakt z działem promocji: julita@czarne.com.pl.