Blizny

Krajobrazy po przemyśle

To lektura dla wszystkich, którzy chcą zrozumieć ludzki wymiar gospodarczych przemian Polski. Dla czytelników śledzących transformację energetyczną przez pryzmat wskaźników i regulacji, „Blizny” oferują niezbędną przeciwwagę. To książka o tym, czego nie znajdziemy w raportach rocznych spółek wydobywczych: o prawie do pamięci i trudnym procesie godzenia się z utratą małej ojczyzny.

Marta Tomczok w książce „Blizny. Krajobrazy po przemyśle” pokazuje skutki powojennego rozwoju Polski, odsłaniając jego wpływ zarówno na kraj, jak i na losy ludzi.

Po premierze serialu „Ołowiane dzieci” na nowo rozgorzała dyskusja o cenie, jaką mieszkańcy niektórych miast, miasteczek i wsi zapłacili za rozwój przemysłu i industrializację. Ważny głos w tej dyskusji daje Marta Tomczok, autorka książki „Blizny. Krajobrazy po przemyśle”.

Tomczok potrafi równolegle czytać przestrzeń, przemysłowy konkret, historię przemian uwikłanych politycznie i biografię ludzi. Autorka znakomicie rekonstruuje przeszłość ze śladów i skrawków, które po niej pozostały. […] Lektura ważna i potrzebna.

Reportaż Marty Tomczok, to […] spojrzenie w przeszłość. Oddanie głosu tym, dla których powstanie kopalni odkrywkowej i elektrowni było końcem ich dotychczasowego życia.

Rosnący kolos przemysłu karmi się nie tylko węglem i stalą, ale także ludzką krzywdą. Niesie nie tylko szansę na awans społeczny, lecz także degradację środowiska i traumę wysiedleń tych, którzy pod jego stopami utracili domy. I choć zmieniają się ustroje polityczne i gospodarcze, to jedno pozostaje bez zmian: ten kto za postęp zapłacił najwyższą cenę otrzymuje najmniejszy kawałek tortu.

„Blizny” to wizualno-tekstowa podróż po miejscach, które kiedyś napędzały gospodarkę, a dziś stanowią melancholijny element naszego krajobrazu. To pozycja obowiązkowa dla fanów urban exploration (urbex), industrialnej estetyki i lokalnej historii.

„Blizny” więc to kolejny ważny głos w debacie o tym, czym jest dzisiejsza Polska poza centrum. I zaproszenie do literackiego spaceru po miejscach, od których zazwyczaj odwracamy wzrok, a które – jak dowodzi autorka – są naszą częścią. Nosimy je w i na sobie.

„Blizny” działają po lekturze cicho, ale skutecznie. Zmienia się sposób patrzenia. Krajobraz przestaje być neutralny. Każda przestrzeń zaczyna nosić ślad tego, co zostało ukryte albo wymazane. I trudno już zobaczyć ją inaczej.

Reporterka pisze w pierwszej osobie, co nadaje narracji osobisty, zabarwiony intymnością charakter. Sugestywnie przedstawia obrazy przechodzenia starego w nowe, w tym przypadku niszczenia terenów wiejskich i enklaw przyrody pod zabudowy w postaci kopalń, hut i elektrowni. Żeby je postawić potrzebne były puste przestrzenie. Kiedy po latach inwestycje splajtowały, puste tereny wróciły, tyle że straszące szkieletami pozostawionych obiektów będących niegdyś symbolami postępu.

Już po przeczytaniu kilku stron zakochałem się w tej książce. Bardzo lubię reportaże, a ten ujął mnie zarówno treścią, jak i ogromem wiedzy autorki.

Uważam, że takie książki jak „Blizny” powinny znaleźć się w kanonie lektur obowiązkowych — może nawet nie na języku polskim, lecz na geografii. Z pewnością bardziej pomogłyby w zrozumieniu naszego kraju niż mechaniczne zapamiętywanie lewych dopływów Odry czy Wisły.

Tomczok uzmysławia nam, jak niegdyś „istne raje” zamieniły się w kratery, pustynie biologiczne i strefy katastrofy ekonomicznej. W krajobrazie Polski są widoczne do dziś, choć często zapomniane.

Skrajami bruzd pozostawionych przez wielkoskalowe przedsięwzięcia przemysłowe, flagowe projekty PRL, przeszła niedawno Marta Tomczok. Swoją piękną, ale nie romantyzującą przyrody, wymykającą się definicjom gatunkowym książkę „Blizny” otwiera następująco: „Chciałabym, żeby zdewastowane miejsca, o których dalej piszę, nie zostały bez nazwy, żeby zachowało się po nich coś więcej niż wybrużdżona ziemia”.