Najtańszy hostel w Zadarze i tak jest blisko morza, jak wszystko w okolicy. Sunset przerobiony został z domu i przylegającego do niego zabudowanego podwórka, teraz za pomocą plastikowego stołu i krzeseł przekształconego w część wspólną. Choć w ogłoszeniu stoi jak byk informacja o parkingu, samochód muszę zostawić przy wąskiej uliczce. Nietypową architekturę dzielnica Arbanasi zyskała dzięki osadnikom przybyłym tu w XVIII wieku z terenów dzisiejszej Albanii i Czarnogóry. Świadomość odrębnej tożsamości etnicznej jest wśród chorwackich Arbanasów nadal obecna, ale ich język, mieszanka archaicznego albańskiego z włoskim i chorwackim, jest zagrożony rychłym wyginięciem. Szacunki miejscowych są jeszcze mniej optymistyczne niż oficjalne statystyki – według nich arbanaskim posługuje się nie pięćset, a mniej niż trzysta osób. „Gjya e arbëneshëve u komu bir!” – mówią. – „Boję się, że arbanaska mowa zniknie!”.

Być może dlatego wcale niełatwo ją usłyszeć, a oprócz architektury powiew egzotyki przynoszą tylko nietypowo brzmiące nazwy ulic. Hostel Sunset prowadzi Marina, która do Zadaru przeprowadziła się dopiero trzynaście lat temu i nie ma nic wspólnego z autochtonicznymi mieszkańcami dzielnicy. W pandemicznym roku 2020 w hostelu nie ma zbyt wielu turystów, zamieszkuje go jedynie kilku uberowców z Zagrzebia. Jest sierpień, chwilowo w stolicy nie ma żywej duszy, kierowcy postanowili zatem dorobić, wożąc turystów po wybrzeżu. Mogli oczywiście pojechać do Splitu, największego miasta Dalmacji, ale wiadomo, nikt rozsądny z zagrzebskimi rejestracjami nie zapuszcza się tam na dłużej. Bez przerwy palą, jedzą zupki w proszku, czekają, aż aplikacja poinformuje ich o następnym kursie, narzekają na Polaków, którzy nie umieją wpisać właściwego adresu, a w wolnych chwilach dzielą się ze mną swoją mądrością życiową.

– My, Chorwaci, jesteśmy świetnymi sługami, ale beznadziejnymi gospodarzami – tłumaczy poważnie Tomislav. – Jesteśmy do bólu leniwi, chyba że wyjedziemy pracować do Niemiec, wtedy zapieprzamy. Ale u siebie nie ma opcji, kawka, papierosek, nikt nic nie robi. Jak ktoś ma do pracy dojeżdżać dłużej niż pół godziny, woli siedzieć w domu.

Jak na zawołanie przysiada się Damir i informuje, że jego zapał do pracy jest dziś zerowy. Określa to jednym słowem: fjaka. Fjaka to pojęcie głęboko dalmatyńskie, określa kondycję ducha, kiedy człowiek pragnie jedynie patrzeć w dal i porzucić jakąkolwiek formę aktywności, rozpuścić się w przestrzeni. Psychofizyczny stan niemożliwego do zaspokojenia pragnienia nicości, jak mi ktoś kiedyś objaśnił z poważną miną. Im cieplej, tym ryzyko fjaki wyższe. W sierpniu w Zadarze – prawie stuprocentowe.

Tomislav jednak jej się nie poddaje i peroruje dalej. Po kolei wylicza chorwackie regiony, tłumacząc, co jest z ich mieszkańcami nie w porządku: leniwi, nacjonalistyczni, ksenofobiczni, zwyczajnie głupi. Tylko do ludzi ze Slawonii ma trochę sympatii: biedni, ale przynajmniej serdeczni. Opowiada o dzikiej prywatyzacji, politykach, którzy zarobili miliony na rozprzedawaniu państwowego majątku, łapówkach, zatrudnianiu krewnych i znajomych.

– Jeszcze ta głupia wojna, minęło dwadzieścia pięć lat, a niektórym się wydaje, że była wczoraj – dodaje. – Ale przede wszystkim nie lubimy się nawzajem. Jeden Chorwat o drugi­­m dobrego słowa nie powie.

Tomislav i Damir są jednymi z tysięcy Chorwatów, którzy w sezonie letnim szukają zarobku na wybrzeżu. Według różnych źródeł co roku od dwudziestu do dwudziestu pięciu procent PKB tego „małego kraju na wielkie wakacje”, jak głosi turystyczny slogan, pochodzi z przemysłu turystycznego, co czyni Chorwację liderem w tej kategorii w Europie. Stan chorwackiej gospodarki bywa określany mianem choroby holenderskiej, choć w tym przypadku chodzi nie tyle o nadmierne uzależnienie ekonomii od eksploatacji surowców naturalnych, ile po prostu faworyzowanie turystyki na szkodę wszystkich innych gałęzi gospodarki.

W krótkim jak na europejskie warunki sezonie – trzy-, góra czteromiesięcznym – rzesze Chorwatów ruszają nad morze nie po to, aby zażyć kąpieli, ale by podjąć się słabo opłacanej i wyczerpującej pracy w kawiarniach, apartamentach, barach na plaży. W nieco lepszej sytuacji są właściciele apartamentów, choć dla podnajmujących własne mieszkania lato oznacza kilkumiesięczną rezygnację z elementarnej wygody. Kontrowersyjny profesor Vladimir Paar podsumował kiedyś dobitnie chorwacką turystykę – standardowe śródziemnomorskie trzy S (sea, sand, sun) już dawno przeszły tu w pięć K: kucharze, kelnerzy, kryminaliści, kurwy i klimatyzacja. Jego intuicje nie były dalekie od prawdy. Przeprowadzane przez chorwackich naukowców badania wskazują między innymi, że wraz z rozwojem turystyki zwiększa się, choć w niewielkim stopniu, przestępczość, zmniejsza natomiast odsetek młodych, którzy decydują się podjąć studia.

Chorwacja nie zawsze była krajem uzależnionym od turystyki, jak mogłoby sugerować jej położenie. Większość pobliskich dalmatyńskich miast na czele z Zadarem i Splitem stanowiło w czasach socjalistycznej Jugosławii dobrze rozwinięte ośrodki przemysłowe. Przedsiębiorstwa, których nie zniszczyła wojna, dorżnęła jednak prywatyzacja – kupowane po znacznie zaniżonych cenach były potem błyskawicznie rozprzedawane.

Dziś tutejsze władze konsekwentnie stawiają na turystykę i niemal co roku chwalą się kolejnym rekordem. W 2019 roku padła wreszcie magiczna bariera dwudziestu milionów turystów, ponad pięć razy więcej, niż liczy populacja kraju. Wśród nich aż milion Polaków, którzy według mieszkańców Chorwacji coraz częściej zastępują dotąd bezkonkurencyjnych Czechów na zaszczytnym miejscu najbardziej problematycznych turystów.

Osoby zainteresowane przedrukiem tego lub innego fragmentu książki prosimy o kontakt z działem promocji: julita@czarne.com.pl.