Ostatni proces

Niemieckie rozliczenia z nazistowską przeszłością

Rozdział 1

Mężczyzna za czerwoną teczką

Otwierają się drewniane drzwi i na salę wjeżdża stary mężczyzna na wózku inwalidzkim. Pewną ręką trzyma czerwoną tekturową teczkę, zasłaniając twarz. Dla większego kamuflażu nosi ciemne okulary przeciwsłoneczne i ciemny kapelusz z szerokim rondem. Kierują się na niego oczy wszystkich obecnych, on jednak nie ma zamiaru odwzajemnić niczyjego spojrzenia. Siedzi w milczeniu, między córką a adwokatem, wciąż kryjąc się przed klikającym przed nim aparatem fotograficznym. Sekunda po sekundzie narasta wypełniające salę nerwowe oczekiwanie.

Po chwili sędzia każe wyjść fotografowi i kamerzyście, co pozwala starcowi opuścić czerwoną teczkę i odsłonić twarz. Siedzę daleko, więc wyciągam szyję, by po raz pierwszy zobaczyć oskarżonego. Nie wygląda na swoje dziewięćdziesiąt trzy lata, jest czujny, ma ciemne oczy i krótko przystrzyżone siwe włosy. W rzędzie przede mną zaczyna płakać stara kobieta; jej drobnym ciałem wstrząsa cichy szloch. Stary człowiek na ławie oskarżonych to jej mąż.

Zwracając się do oskarżonego, przewodnicząca składu sędziowskiego Anne Meier‑Göring rozpoczyna rozprawę od kilku prostych pytań.

 – Czy pan mnie słyszy?

– Tak – odpowiada starzec.

– Czy nazywa się pan Bruno Dey?

– Tak

Jest 17 października 2019 roku, pierwszy dzień procesu w imponującym budynku sądu w Hamburgu. Proces ma wymiar historyczny pod więcej niż jednym względem. Bruno Dey jest oskarżony o zbrodnię, do której doszło ponad siedemdziesiąt lat wcześniej: zamordowanie co najmniej pięciu tysięcy dwustu trzydziestu więźniów w Stutthofie, nazistowskim obozie koncentracyjnym, obecnie na terenie Polski. W chwili przybycia do obozu miał zaledwie siedemnaście lat; został członkiem jednostki SS odpowiedzialnej za strzeżenie terenu i pilnowanie, by żaden zdesperowany więzień nie zdołał uciec. Dey przyznał, że służył jako strażnik w Stutthofie od sierpnia 1944 do kwietnia 1945 roku, zaprzecza jednak oskarżeniom, jakoby miał jakikolwiek udział w morderstwach, nawet jako podwładny czy współuczestnik.

To jego nazwisko widnieje w akcie oskarżenia, lecz zgromadzeni na sali sądowej są świadomi, że nie tylko sam Dey stoi przed sądem. Podobnie jak wszystkie procesy badające nazistowskie zbrodnie, proces hamburski podnosi kwestie – trudne, niewygodne – które znacznie wykraczają poza odpowiedzialność karną jednego człowieka. To kwestie, które ciążą nad światem od chwili, gdy po wojnie opublikowano pierwsze zdjęcia obozów i ich ofiar. Szczególnie dotkliwie odczuwają je Niemcy, tacy jak ja, ale dziś wydają się głęboko istotne dla wszystkich narodów: Jak to się mogło wydarzyć? Kto jest winien? Jak ja bym postąpił?

Pod wieloma względami Bruno Dey zapewniał doskonałą kanwę do rozważania tych tematów. Niewiele miał wspólnego z narodowosocjalistycznymi przywódcami skazanymi w procesach norymberskich czy z brutalnymi zbrodniarzami stającymi później przed niemieckimi sądami za to, co robili w Auschwitz, Sobiborze i Treblince. Różnił się także od zbrodniarzy działających zza biurka, takich jak Adolf Eichmann, sądzony i powieszony w Izraelu za kluczową rolę, jaką odegrał w planowaniu i realizacji Zagłady. Dey nie odegrał kluczowej roli w niczym, nawet w Stutthofie. Był zwykłym strażnikiem, który spoglądał z wieży i wśród zamętu wojny, śmierci oraz niewypowiedzianego cierpienia ani razu nie widział potrzeby użycia broni. Był najdrobniejszym z drobnych trybików w machinie, której morderczych celów – jak twierdzi – nigdy w pełni nie pojmował. To twierdzenie miało się stać przedmiotem dogłębnych dociekań w trakcie procesu, nikt jednak nie wątpił, że oskarżony zajmował jeden z najniższych szczebli w obozowej hierarchii.

Siedziałem i słuchałem otwierających proces wystąpień, gdy poraziła mnie myśl, że to właśnie historyczny brak znaczenia Deya mnie interesuje i niepokoi. Jak większość normalnych istot ludzkich nie potrafię sobie wyobrazić siebie w roli mordercy, komendanta obozu koncentracyjnego czy funkcjonariusza w tak brutalnej organizacji jak SS. Przecież mój kompas moralny nie zawiódłby mnie do tego stopnia nawet pod dyktaturą, w czasie wojny. Oglądając czarno-białe fotografie oskarżonych w Norymberdze, czujemy odrazę, ale także ulgę wynikającą z dystansu. Możemy sobie z pewnością powiedzieć, że nigdy nie postąpilibyśmy tak jak oni. Jednak w ten październikowy poranek w Hamburgu, patrząc z końca sali sądowej na obojętną twarz Deya, nie byłem pewien, czy w jego wypadku mógłbym stwierdzić to samo. Czy jako siedemnastolatek w narodowosocjalistycznych Niemczech zachowałbym się inaczej? Czy miałbym na tyle moralnej odwagi, żeby zejść z wieży strażniczej, oddać karabin i powiedzieć „już dość”? A skoro ja nie mogę mieć tej pewności, czy może ją mieć ktokolwiek na tej sali? Czy prawnicy w czarnych togach, reprezentujący tych, co przeżyli Stutthof, powiedzieliby „nie”? Czy emanująca spokojem i pewnością siebie sędzia Meier‑Göring, przewodnicząca składu sędziowskiego, powiedziałaby „nie”? A jeśli nie może być tego pewna, to czy ten sąd powinien wciąż skazywać?

Przyjechałem do Hamburga, by dla mojej gazety napisać krótki tekst o początku procesu, postanowiłem jednak przyjeżdżać na rozprawy najczęściej, jak zdołam. Chciałem zobaczyć, jak się ten dramat rozegra. Chciałem zobaczyć, jak sąd będzie się zmagać z moralnymi i prawnymi dylematami wynikającymi ze sprawy, ale także jak sam Dey rozumie swoją rolę i swoją odpowiedzialność. Musiał przecież czuć, że dla niego, tak samo jak dla wszystkich na sali sądowej, jest to proces ostatnich szans: ostatniej szansy dla ofiar na opowiedzenie przed sądem swoich historii, ostatniej szansy dla starego człowieka, by przed sędzią stawić czoło swojej winie i sumieniu, i ostatniej szansy dla Niemiec i ich systemu prawnego na udowodnienie, że sprawiedliwości, choćby i mocno spóźnionej, stanie się zadość.

Także dla mnie było to coś w rodzaju ostatniej szansy. Zagłada stała się moją obsesją, jeszcze gdy jako kilkunastolatek mieszkałem w Niemczech; nagle ogarnęła mnie potężna ciekawość na temat czasów Trzeciej Rzeszy, a szczególnie wymordowania europejskich Żydów. W wieku czternastu lat zacząłem uczestniczyć w organizowanych w moim rodzinnym mieście wieczorowych zajęciach na temat antysemityzmu i przyczyn Zagłady. W 1990 roku, gdy tylko padła żelazna kurtyna, pojechałem do Polski, do Auschwitz, z wycieczką organizowaną przez osoby, które przeżyły obóz. Wywarło to na mnie niezapomniane wrażenie. Odszukiwałem ocalałych z Zagłady, także w moim rodzinnym Darmstadcie, niewielkim mieście uniwersyteckim niedaleko Frankfurtu. Boleśnie żarliwą prozą opisałem wycieczkę do Auschwitz w szkolnej gazetce, a później wysłałem długi tekst na konkurs esejów zorganizowany przez izraelskie Ministerstwo Edukacji. Pamiętam, że wygrałem zaskakująco dużą sumę pieniędzy oraz ciężki brązowy medal ozdobiony sylwetką Jerozolimy i hebrajskimi literami. Ten medal wciąż leży na półce w moim dawnym pokoju w Darmstadcie razem z kilkudziesięcioma spłowiałymi egzemplarzami miesięcznego biuletynu wydawanego przez stowarzyszenie ocalałych z Auschwitz, do którego w tym samym czasie przystąpiłem. Jak większość młodzieńczych obsesji, również ta po pewnym czasie się rozwiała. W wieku dwudziestu paru lat wyjechałem z Niemiec, by zostać dziennikarzem, i powróciłem po latach do rodzinnego kraju jako korespondent zagraniczny.

W Berlinie pisałem artykuły o polityce i biznesie, obronności i środowisku, sztuce, społeczeństwie i piłce nożnej – ale także, od czasu do czasu, o niemieckiej historii i o tym, jak ta historia wplata się w teraźniejszość. Pisałem też znów o Zagładzie, o ocalałych i sprawcach, i o przeszłości, która nigdy nie uległa zapomnieniu. Kierowała mną ciekawość cechująca wszystkich dziennikarzy goniących za interesującą historią, ale także poczucie, że czas nagli, bo z każdym mijającym miesiącem milkną głosy ofiar i sprawców. Moi niemieccy dziadkowie już dawno nie żyli, ale aż do tej pory nigdy nie przyszło mi do głowy, że mogłem – albo powinienem był – dowiedzieć się, czego byli świadomi i co robili podczas wojny. Im więcej o tym myślałem, tym bardziej to zaniedbanie mnie zaskakiwało. Słyszałem wiele opowieści o ich cierpieniach pod koniec wojny, gdy dziadek trafił do niewoli w Związku Sowieckim, a babcia w środku zimy podjęła rozpaczliwą ucieczkę przed zbliżającą się do jej rodzinnej wsi Armią Czerwoną. Ale nie miałem bynajmniej jasnego pojęcia o tym, co robili, a czego nie robili przed ostateczną klęską, podczas tych dwunastu strasznych lat hitlerowskich rządów.

W oczach Brytyjczyków i Amerykanów, postrzegających pokonanie Trzeciej Rzeszy jako znaczący triumf w historii swoich narodów, taka powściągliwość musi wydawać się dziwna. W Niemczech jednak, nawet kilkadziesiąt lat po wojnie, nie była niczym niezwykłym. Ostatni członkowie Kriegsgeneration, pokolenia wojny, mieli już po osiemdziesiąt lub dziewięćdziesiąt lat. Nie zostało wielu takich, którzy mogli mówić, a jeszcze mniej takich, którzy chcieli – szczególnie jeśli ich wspomnienia dotyczyły noszenia munduru SS. Ale Dey zamierzał mówić. Musiał mówić. A ja chciałem usłyszeć, co ma do powiedzenia.