Ostatni gasi światło

Przypowieści o transformacji

Przypowieść o roku z przyjaciółką

4 czerwca 1989 roku aktorka Joanna Szczepkowska ogłosiła na antenie telewizji publicznej, że w Polsce skończył się komunizm.

Ponieważ Polska jest Polską, to chociaż wtedy prawie wszyscy przytaknęli, dzisiaj niemal nikt się nie zgadza, czy rzeczywiście tak się stało. Niektórzy uważają, że komunizmu nigdy nie było. Inni, że komunizm nigdy się nie skończył. Jeszcze inni, że komunizm skończył się na długo przed wyborami parlamentarnymi 1989 roku, które przyniosły niespodziewane zwycięstwo formacji politycznej powstałej przy Niezależnym Samorządnym Związku Zawodowym „Solidarność”. Była to formacja zróżnicowana, unikatowa w skali kontynentu, zlepiona z wielu osób i osobowości, które spotkały się we wspólnej opozycyjnej sprawie i wspólnej wierze, że życie może być lepsze.

Lepsze, czyli jakie? Odpowiedź na to pytanie wkrótce podzieliła ludzi związanych z Solidarnością na coraz bardziej rozchodzące się poglądy i interesy. Niczym w mitycznej wieży Babel, która – choć budowana dla jedności – ostatecznie rozpadła się na miliony języków i nieporozumień. Ale zanim do tego doszło, przez polskie głowy przewaliło się mnóstwo emocji, nadziei i krzesanego ostatkiem sił zaufania.

Społeczeństwo było zmęczone. Problemy z produkcją i dystrybucją towarów w latach osiemdziesiątych narosły na tyle, że czarny rynek rozwinął się jako alternatywny organizm ponad­państwowy. Kolejki w sklepach stały się tak powszechnym doświadczeniem, że znalazły swoje miejsce nawet w utworach poetów. Legendarnie szary schyłek Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej być może był przede wszystkim wypłowiały. Miał kolor nieremontowanych budynków oraz spranych tkanin i włóczek, które wyblakły wskutek wieloletniego użytkowania. Rok 1989 pobudził od dawna tlące się pragnienie nowych barw.

Można ten czas oglądać w różnych zwierciadłach, w których się odbijał; jednym z nich była „Przyjaciółka”. Czy trzeba ją przedstawiać? Być może tak, zmieniła się znacznie od tamtego czasu. Tygodnik wydawany od 1948 roku, od lat siedemdziesiątych przez spółdzielnię wydawniczą „Prasa–Książka–Ruch”, był jednym z najbardziej poczytnych pism Polski Ludowej – osiągał prawie dwa miliony egzemplarzy nakładu. Z publikowanych w nim listów wyłania się oczywista, choć nieco utajona prawda: „Przyjaciółka” krążyła w szerokim obiegu rodzinnym. Kupowała i czytała ją matka, potem podczytywały dzieci i (niekoniecznie na samym końcu) ojciec. „Przyjaciółka” zmieniała się w kolejnych dekadach, w trudnych momentach pod przymusem cenzorskim, w lepszych momentach na fali politycznych odwilży. Przez jakiś czas wychodziła w dwóch różnych wersjach – przeznaczonych dla kiosków miejskich i wiejskich. W ostatnich latach PRL, już ujednolicona, dostarczała wiedzy na temat szycia i dziergania, gotowania, rodzicielstwa, seksualności, antykoncepcji, zdrowia psychicznego i fizycznego, dbania o urodę, ciekawostek historycznych i kulturalnych, sytuacji w kraju i polityki państwa. Informowała, pouczała, doradzała, bawiła i niosła ukojenie.

W 1989 roku redakcja „Przyjaciółki” relacjonowała narastające napięcia wiosny i pełne zmian lato. W lipcu, kiedy pismo sprzedawano jeszcze w cenie sześćdziesięciu złotych za egzemplarz, Ewa Łuszczuk donosiła w rubryce Z kraju:

[…] żyje się coraz trudniej, drożej i gorzej. O tym, że nie są to tylko odczucia kobiet, którym czasami lubi się przypisywać nerwową przesadę, świadczą badania CBOS. Według jego danych już w maju bieżącego roku więcej niż jedna trzecia dorosłych Polaków stwierdzała, że ich sytuacja materialna jest gorsza niż rok temu, zaś przyczyny tego pogorszenia ankietowani upatrywali w inflacji, kryzysie, wzroście cen, nienadążaniu dochodów za wzrostem tych ostatnich oraz spadku realnej wartości wynagrodzeń [i].

W tym samym miesiącu rząd, jeszcze ten pod wodzą peer­elowskiego premiera Mieczysława Rakowskiego, podjął decyzję o urynkowieniu gospodarki żywnościowej. Odtąd ceny nie były regulowane przez państwo, poza kilkoma wyjątkami nie dotowało już ono produktów spożywczych. Produkcja żywności i obrót nią miały się teraz regulować „samodzielnie”, na prawach wolnego rynku. W przedrukowanym komunikacie Biura Prasowego rządu pisano: „Przyjęcie tego kompleksowego rozwiązania otwiera w sposób oczywisty drogę do normalności” [ii]. To popularne wtedy określenie – „normalność” – okazało się tak samo podchwytliwe jak „lepsze życie”. Z kolei generał Wojciech Jaruzelski, gdy obejmował urząd prezydenta PRL, odwołał się do tworzonej wtedy na bieżąco opowieści o wielkiej zmianie:

Żyjemy w czasie przełomowym. Stanęły przed Polską wielkie wyzwania. Musimy przebudować gospodarkę. Musimy ukształtować nowy, demokratyczny ład […].

Przed nami – ocean spraw. Na czoło wysuwają się materialne warunki życia narodu. One dyktować muszą priorytety naszych działań. Są ważniejsze i pilniejsze niż cokolwiek innego [iii].

Elżbieta Banasiak w tekście Oby się udało! zwracała uwagę, że w tej letniej gorączce (dosłownej, bo trwały fale upałów) każdy dzień „[…] przynosi nowe fakty w sferze życia politycznego i społecznego. Wydarzenia gonią wydarzenia”. Tylko ci, którzy pilnie śledzą rozmaite media, mają szanse nadążyć za reformami zachodzącymi w kraju.

Większość z nas jednak z tej powodzi różnorodnych informacji stara się wyłuskać przede wszystkim te, które dotyczą naszej codzienności. Konkretnie: szans na w miarę szybką poprawę sytuacji na rynku. To bowiem, co od pewnego czasu dzieje się w sklepach, co w ogóle dzieje się z zaopatrzeniem w podstawowe artykuły codziennego użytku, niepokoi wszystkich [iv].

We wrześniu redaktorki „Przyjaciółki” wsłuchiwały się w prze­mówienie nowego premiera, Tadeusza Mazowieckiego, który mówił:

Pragniemy godnie żyć w suwerennym, demokratycznym i prawo­rządnym państwie, które wszyscy – bez względu na świato­pogląd, ideowe i polityczne zróżnicowanie – mogliby uważać za państwo własne. W kraju o zdrowej gospodarce, gdzie opłaca się pracować i oszczędzać, a zaspokajanie podstawowych potrzeb materialnych nie jest związane z udręką i upokorzeniem [v].

Polska w tej wizji była otwarta na Europę i resztę świata, a także dzielnie podejmowała wyzwanie „przebudowy politycznej i wyprowadzenia kraju z katastrofy gospodarczej”. Miało to być państwo, które tworzy „bezpieczne ramy indywidualnej i zbiorowej egzystencji […]. Uznając wartość ludzkiej aktywności, nie pozostawia jednak bez opieki słabych i społecznie bezradnych”.

Mniej więcej w tym samym czasie Wiesława Piątek raportowała, że ceny wciąż rosną – galopują, szybują, brakowało już metafor na to, co się z nimi działo. Twaróg tłusty na początku sierpnia kosztował między 450 a 600 złotych, pod koniec – już 1090. W stosunku do lipca jego cena wzrosła siedmiokrotnie. Mleko z żółtym kapslem podrożało dziesięciokrotnie, masło – blisko sześć razy; za kilogram schabu, który niedawno miał cenę urzędową 900 złotych, trzeba było zapłacić osiem tysięcy, kiełbasa toruńska skoczyła z 600 do 5460 złotych [vi].