Woda była strasznie zimna

Rodzinna tragedia i proces o zabójstwo

Helen Garner

Woda była strasznie zimna

Rodzinna tragedia i proces o zabójstwo

fragment

 

Sekundy. Tyle wystarczyło, aby samochód Farquharsona zjechał na niewłaściwą stronę drogi, zniszczył stare ogrodzenie z drewna i drutu, przejechał przez pastwisko, uderzył w drzewo i wpadł do zbiornika. Co jeszcze można powiedzieć o tym skrawku czasu?

Młody rekonstrukcjonista, sierżant Glen Urquhart, stanął na stanowisku świadka wyposażony w kątomierz i kalkulator wielkości buta. Był jednym z geodetów zatrudnionych w MCIU. Wysoki, jasnowłosy mężczyzna o szerokich barkach, z niemal komicznie szlachetnym profilem i rozumnym wyrazem twarzy.

 – Wygląda jak Chris Grant – szepnęłam do Louise.

 – Kto?

 – Z drużyny Western Bulldogs.

Wzruszyła ramionami. Podobnie jak Jai, Tyler i Bailey kibicowała klubowi Bombersów.

Urquhart dotarł nad zbiornik tuż po północy i gdy samochód wciąż pozostawał pod wodą, przeprowadził własną inspekcję miejsca zdarzenia, oświetlając je latarką. Na asfalcie nie znalazł żadnych śladów poślizgu ani znoszenia, jakich można by się spodziewać w przypadku samochodu, nad którym kierowca stracił panowanie. W trawie między poboczem a zbiornikiem dostrzegł znane nam już bliźniacze ślady opon – odciski bez oznak szarpania lub rozorania gruntu, które mogłyby świadczyć o gwałtownym hamowaniu albo utracie sterowności. Ślady doprowadziły go nad brzeg zbiornika, gdzie fragmenty reflektorów i złamana gałąź wskazywały, że pojazd uderzył w drzewo, zanim wpadł do wody.

Po powrocie na pobocze zauważył sławetne żółte oznaczenia, które sierżant Exton naniósł sprayem na żwirze w miejscu, gdzie według przypuszczeń auto zjechało z drogi. Kąt tych oznaczeń wydał się Urquhartowi zbyt duży, ale uznał, że ich położenie jest prawidłowe, i doszedł do wniosku, że pojazd musiał zboczyć z trasy pod ostrym kątem.

Widział, jak wydobyto ten samochód z wody. Zanotował położenie i stan różnych elementów sterujących: wyłączony zapłon, zwolniony hamulec ręczny, wyłączone ogrzewanie, zgaszone światła. W panującej na sali rozpraw ciszy lista tych szczegółów brzmiała jak seria zadawanych ze spokojem ­ciosów.

Urquhart przerwał i wypuścił powietrze przez ściągnięte usta.

Widział trójkę martwych dzieci. Opisał pozycje, w jakich się znajdowały.

Oprócz jego głosu słychać było tylko straszny szloch, niemal stłumiony krzyk Cindy Gambino. Jedna z kobiet zasiadających w ławie przysięgłych spojrzała na nią z udręką malującą się na twarzy. Kerri Huntington przetarła oczy dłonią. Gambino, wykrzywiając usta, pochyliła się w stronę Moulesa i oparła o jego ramię klatkę piersiową. Znajdowała się niemal w jego objęciach.

Następnie, z myślą o sporządzeniu trójwymiarowego planu miejsca zdarzenia, Urquhart polecił starszemu posterunkowemu Courtisowi przystąpić do pomiarów przy użyciu instrumentu zwanego tachimetrem lub geodimetrem.

Trzy tygodnie później Urquhart przejechał przez wiadukt samochodem tego samego modelu, jaki miał Farquharson – VN Commodore z 1990 roku, z ustawieniem kół zgodnym ze specyfikacją fabryczną firmy Holden – by zarejestrować na filmie, jak zachowa się pojazd, jeśli kierowca zdejmie ręce z kierownicy w miejscu, w którym auto Farquharsona prawdopodobnie zboczyło z drogi. Jak wynikało z przeprowadzonych testów, żadna część nawierzchni szosy nie mogła spowodować, że pojazd z nieprzytomnym kierowcą zjechałby w kierunku zbiornika. Samochód Farquharsona mógł gwałtownie skręcić w prawo tylko wtedy, gdyby kierowca sam wykonał ten manewr.

Chwileczkę, przerwał mu Rapke. Czy podczas jazdy próbnej samochodem Farquharsona po wiadukcie mechanik z Winchelsea nie zauważył przypadkiem w tym miejscu „minimalnego przechyłu drogi w prawo”? Tak, zgodził się Urquhart, ale istniała ogromna różnica między minimalnym przechyłem w prawo a ostrym kątem, który według jego pomiarów wynosił około trzydziestu stopni. Aby auto zjechało z drogi pod takim kątem, kierownica musiałaby zostać skręcona o dwieście dwadzieścia stopni.

Zamaszystym, godnym magika gestem, którym wywołał uśmiechy na twarzach wszystkich obecnych, Rapke wyciągnął spod stołu kierownicę zamontowaną na trójwymiarowej metalowej ramie i oznaczoną w wybranych miejscach czarnymi paskami taśmy izolacyjnej. Urquhart ustawił ją na poręczy stanowiska świadka i zademonstrował, że aby obrócić ją o dwieście dwadzieścia stopni, „trzeba albo skrzyżować ramiona, albo zdjąć jedną lub obie ręce”.

Urquhart użył „uznanego na całym świecie” programu komputerowego o nazwie PC Crash i przygotował sześć animacji pokazujących, jak samochód zachowałby się przy trzech różnych prędkościach – sześćdziesięciu, osiemdziesięciu i stu kilo­metrach na godzinę – oraz przy różnych ruchach kierownicą. Światła na sali rozpraw zostały przyciemnione i, niczym dzieci na poranku filmowym, patrzyliśmy, jak mały samochodzik pędzi przez wiadukt, skręca w prawo na przeciwległy pas ruchu i mknie przez pastwisko w kierunku zbiornika, pozostawiając po sobie, w zależności od prędkości, proste odciski opon, długi ślad zboczenia z kursu lub dramatyczny ślad po poślizgu w bok. Według Urquharta, żeby samochód przemieścił się między drogą a zbiornikiem zgodnie ze śladami kół, potrzebne byłyby trzy wyraźne ruchy kierownicą: pierwszy ostry skręt w prawo, żeby zjechać z asfaltu, potem krótkie ustawienie kierownicy do pozycji prostej, a następnie drugi skręt w prawo.

Gdyby pierwszy ostry skręt kierownicy utrzymał się przez cały czas, auto nie mogłoby zostawić odcisków kół znalezionych przez policję.

Oczywiście, powiedział Urquhart, ponieważ samochód wpadł do wody, to nie pozostawił na podłożu śladów, które pozwoliłyby na dokładne obliczenie jego prędkości. Zanim jednak koła oderwały się od brzegu, nie pozostawiły żadnych oznak dużej prędkości: żadnych śladów poślizgu, żadnych znamion gwałtownego zboczenia z kursu. Pojazd nie odbił się od podłoża. Nie zarył w ziemię. Nie wyrwał trawy. Odciski kół ciągnęły się bez żadnej przerwy aż do zbiornika. Urquhart doszedł więc do wniosku, że samochód jechał z prędkością od sześćdziesięciu do osiemdziesięciu kilometrów na godzinę, prawdopodobnie bliżej sześćdziesięciu.

 – Pan Komputerek – mruknął jeden z dziennikarzy tabloidowych, gdy wychodziliśmy na lunch. – Większego kalkulatora nie znalazł?

 – Nienawidzę, jak gość myśli, że zna się na swojej robocie – rzucił Bob Gambino z drugiej strony ulicy, sprzed stoiska z kawą.

Czy to był przejaw poczucia humoru wiejskiego robotnika? Louise i ja zachichotałyśmy nerwowo.

Od naszego ostatniego spotkania z Bobem minęło trochę czasu. Powiedział nam, że w poprzedni weekend w Winch odbyła się specjalna uroczystość, podczas której Cindy oficjalnie zainaugurowała coroczny puchar piłkarski, Nagrodę JTB: na cześć Jaia, Tylera i Baileya. Bob, z kawą w dłoni, podzielił się z nami kolejną refleksją.

 – Cindy i Rob nigdy nie wyłączali blokady dziecięcej w tych drzwiach – stwierdził. – Nie to, że zrobił to celowo… No tak… Zdziwiłem się, że Morrissey nie przycisnął Kinga mocniej. Wtedy, jeszcze w prokuraturze, adwokat Roba ostro przetrzepał Grega. A on się rozpłakał i w ogóle. Ale Morrissey powiedział, że nie chce go przyciskać, bo Greg jest taki wrażliwy. – Tu Bob złożył kciuk i palec wskazujący, tworząc cyfrę zero. – Obawiał się, że Greg może się załamać. Nie chciał być odpowiedzialny, gdyby Greg, no…

 – Całkiem się posypał? – zapytałam.

 – Właśnie. Jeśli Rob naprawdę powiedział „Nienawidzę ich, zabiję ich”, to są ciężkie słowa. Po co ten podsłuch? Jak można było źle odebrać takie słowa?

Spokojnie rozejrzał się po ulicy. Czekałyśmy.

 – Złożą apelację – odezwał się w końcu. – Jeśli go skażą, to oni złożą apelację. Potrzebują dobrego argumentu. Muszą znaleźć więcej dowodów. Albo przez tę, no… surowość wyroku.

Popatrzyłyśmy na niego zdezorientowane. Stał z rękami w kieszeniach i szeroko rozstawionymi nogami, jak typowy rolnik.

 – A na tej ławie przysięgłych – odezwał się z tym swoim tajemniczym, dobrotliwym uśmiechem – parę osób wygląda całkiem jak nasi znajomi!

 – Trudno stwierdzić, co myślą – odparłam. Ale tak naprawdę chciałam tylko podtrzymać rozmowę.

Sierżant Urquhart odpierał zacięte ataki przez całe dwa dni. Morrissey nie dawał mu chwili wytchnienia, krzyczał, szeptał, obrażał świadka, a czasem po prostu dyskutował z nim normalnym tonem, próbując doszukać się choćby cienia wątpliwości w gąszczu technicznych detali przedstawionych przez Urquharta.

Jaki sens miało badanie miejsca zbrodni – pardon, potencjalnego miejsca zbrodni – skoro skaner użyty przez MCIU nie potrafił uwzględnić nachylenia terenu? Jaki sens miały pomiary, skoro urządzenie mogło obliczyć wszystko tylko tak, jakby teren był płaski? Dlaczego Urquhart nie zmierzył wypukłości drogi? Dlaczego nie zebrał drutu ani słupków z powalonego ogrodzenia? Dlaczego zmienił zdanie na temat tego, które ze słynnych oznaczeń Extona wykorzystał jako punkt wyjścia do swoich obliczeń? Najpierw powiedział, że użył lewego, a potem, że prawego. Był niekompetentny, prawda? A może niedbały? Przecież miał podobno dyplom z wyróżnieniem, czyż nie? I jak absurdalne i skandaliczne było zatrzymanie ruchu w obu kierunkach na Princes Highway na… – jak długo? Piętnaście minut? Czy to znaczy, że cały stan Wiktoria stał w korku, podczas gdy on kręcił swoje bezsensowne, pozbawione jakiejkolwiek wartości filmiki z testami układu kierowniczego? Co prawda zdjął ręce z kierownicy, ale skąd wiadomo, że nie sterował kolanami? I dlaczego nie przeprowadził testów układu kierowniczego w prawdziwym samochodzie Farquharsona? Nie miał przecież okazji przejechać się samochodem pana Farquharsona, prawda?

 – Nie – odparł Urquhart. – Nie nadawał się do jazdy. Był zabłocony i zalany wodą. Naprawa była niemożliwa.

 – Zalany błotem i wodą – prychnął Morrissey – czyli dokładnie tak samo jak wiele innych samochodów w Melbourne.

Na sali rozległ się gromki śmiech. Mężczyźni z ławy przysięgłych też ledwo kryli uśmiechy. Nie dało się stwierdzić, czy ten wyraz męskiej solidarności dotyczył Morrisseya, Urquharta, czy samego Farquharsona.

Urquhart musiał przyznać, że policja popełniła kilka błędów. Oznaczenia Extona nie tylko zostały naniesione pod złym kątem, ale nawet nie były równoległe. Rozstaw osi w aucie Farquharsona był zbyt szeroki, żeby na żwirze mogły pozostać dwa ślady opon. Wyłącznie jeden z nich mógł być prawidłowy. Urquhart nie uległ jednak naciskom Morrisseya i nie zgodził się, że samochód Farquharsona mógł zjechać z drogi pod „znacznie łagodniejszym kątem” niż ten, który on sam obliczył. W tej kwestii nie ustąpił.

 – A co z serią drobnych ruchów kierownicą? – zapytał Morrissey.

Urquhart wykrzywił usta w zmęczonym uśmiechu i pokręcił głową.

Liczby fruwały po sali, rozrzucane jak konfetti: kąty, łuki, promienie. Padło słowo „nieskończoność”. Co jakiś czas sędzia Cummins protestował:

 – Panie mecenasie, wszystko to omówiliśmy już dziś rano. Nie zaczynajmy od nowa. Przerabiamy to już od półtora dnia.

Następnie Morrissey pokazał pięciosekundowy fragment wiadomości stacji Channel Nine. Materiał sfilmowano we wtorek po wypadku, w świetle dziennym, i wyraźnie widać na nim żółte ślady farby na żwirze przy drodze. Porównał to nagranie ze zdjęciami żwiru wykonanymi przez Petersa i Courtisa we wtorek, na których ślady były rozmazane, i stanowczo stwierdził, że jeden z policjantów, próbując ukryć błąd Extona, musiał zetrzeć farbę butem.

Przysięgli zostali wyproszeni z sali.

 – Od niedzielnego wieczoru do wtorku nikt nie kontrolował miejsca zdarzenia – powiedział sędzia Cummins. – Farba może zniknąć z wielu powodów, ale to, że we wtorek, w pogodny dzień, telewizja pokazała pasy farby, a na późniejszym zdjęciu ich nie widać, wyraźnie komplikuje sprawę. Padł tu zarzut, który trzeba wyjaśnić.

 – Na pierwszym zdjęciu Petersa – odparł Rapke – widać fotograficznie zniekształcony obraz tego, co widnieje na nagraniu Channel Nine. W ciągu dwóch dni, które minęły wówczas od wypadku, oznaczenia rzeczywiście uległy nieznacznemu uszkodzeniu, ale nie doszło do żadnej ingerencji.

 – To nie jest tylko kwestia korupcji policji dla samej przyjemności! – krzyknął Morrissey. – To…

 – Nie – przerwał mu sędzia sarkastycznie. – To tylko policyjna korupcja, żeby wrobić człowieka w morderstwo własnych dzieci.

Morrissey podniósł głos.

 – Nie zamierzam wycofać się z zarzutu, że ktoś manipulował dowodami! Będę to bardzo dobitnie podnosił!

 – Już to pan podniósł – odparł sędzia Cummins. – Ma pan za sobą długi, ciężki dzień. Jest takie stare powiedzenie: „Sędziowie apelacyjni to ludzie, którzy w wieczornym chłodzie cofają to, co lepsi od nich zrobili w gorączce dnia”. Skorzystajmy z wieczornego chłodu, żeby to przemyśleć. Wrócimy do sprawy jutro.

W miarę jak oskarżenie wkraczało w ostatnią fazę procesu, część sympatyków Farquharsona ogarnęła radosna pewność zwycięstwa, granicząca z obłędem. Pewnego dnia po przerwie obiadowej Morrissey minął Kerri Huntington w drodze powrotnej na salę rozpraw. Kobieta zawołała za nim: „Dalej, tygrysie!”, po czym odwróciła się do nas i zachichotała figlarnie.

 – Strasznie zabawny z niego facet – oznajmiła.

Batalia między tymi dwoma potężnymi mężczyznami ciągnęła się w nieskończoność. Morrissey zarzucał Urquhartowi i jego kolegom z policji wszelkiego rodzaju oszustwa i nieuczciwość. Wytykał mu skomplikowane kwestie poruszone we wcześniejszych zeznaniach. Raz po raz rozgrzebywał najdrobniejsze szczegóły.

Czas mijał, policjant i adwokat przeciągali linę, zwarci w przedziwnym tańcu, a ja czułam się coraz głupsza. Przecież nie potrzeba dyplomu z fizyki, żeby zrozumieć, jak samochód wpadł do zbiornika. Spoglądałam na starszych mężczyzn w ławie przysięgłych, tych, którzy w luźnych, wygodnych
T-shirtach lub w prostych kurtkach z zamkiem błyskawicznym wyglądali jak emerytowani fachowcy albo nauczyciele matematyki. Czy oni też czuli to otępienie, to zamulenie umysłowe? Czy to możliwe, że jakiś atawistyczny pierwiastek w moim jestestwie sabotował mój intelekt, uniemożliwiając mi zrozumienie obliczeń, które mogłyby wykazać niewinność Farquharsona? Co tu można traktować poważnie? Czy powściągliwa postawa, aura cierpliwej powagi i umiejętność wygłaszania subtelnych żartów miały decydować o wiarygodności świadka? Co, jeśli to ja znalazłabym się wśród zmęczonych, wystraszonych ławników, odciętych od komfortu pracy i życia rodzinnego przysięgą, przytłoczonych retoryką, spragnionych choćby drobnej okazji do śmiechu lub łez? Czy obawiałabym się chwili, w której ten podobny do uporczywego szumu w uszach bełkot trzeba będzie rozplątać, wydobyć z niego sens, abyśmy mogli zobaczyć, co naprawdę się kryje pod spodem, rozważyć to i wydać osąd na temat innego człowieka? A co, jeśli kwestia winy lub niewinności Farquharsona okaże się tajemnicą nie do rozwikłania? Czy komukolwiek uda się wyjaśnić znaczenie słów „ponad wszelką wątpliwość”? A gdyby nawet, czy starczyłoby mi jeszcze po tym wszystkim rozumu, by to pojąć? Czy też może te pięć wyczerpujących tygodni odebrało mi resztki wrodzonej inteligencji?

Spokojnie. Nie zasiadałam na ławie przysięgłych. Niczego nie ślubowałam. Byłam tylko obserwatorką. Nie wymagano ode mnie niczego, co mogłoby zmienić czyjeś życie. Jeżeli nie będę mogła dłużej tu wytrzymać, spakuję notes i pióro, ukłonię się w progu i wrócę do świata, gdzie jest wiosna, słońce świeci łagodnie, a platany na Lonsdale Street wypuszczają pierwsze zielone pączki.

Rzeczywiście, gdy tylko Rapke wstał, by ponownie przesłuchać Urquharta, wydawało się, że w sali rozpraw otworzyło się okno i do środka wpadł powiew świeżego powietrza. Nie potrafiłam rozstrzygnąć, czy zadziałała sama klarowność jego wypowiedzi, czy też lekki, chrapliwy ton jego głosu, ale wszystko, co Morrissey wywrócił do góry nogami swoim potężnym blitzkriegiem, powoli wracało na swoje miejsce. Zapanował spokój, a wraz z nim zdrowy rozsądek. Nie, nie potrzebowałam wiedzy naukowej, by wyobrazić sobie, co wydarzyło się tamtej nocy między drogą a zbiornikiem.

Pod koniec części procesu, za którą odpowiadało oskarżenie, gdy na stanowisku świadka wciąż był sierżant Clanchy, Morrissey ponownie odtworzył fragment oficjalnego przesłuchania w wydziale zabójstw, w którym Farquharson, głosem zdławionym przez szloch, zaprzeczył bezpośrednim oskarżeniom detektywów i opisał, jak „próbował i próbował, i próbował” ocalić swoich synów. „Uważam się za bardzo dobrego obywatela. Jestem człowiekiem rodzinnym, który dbał o swoje dzieci i o wszystko inne. Nie okłamuję was. Nie mam powodu, żeby to robić”. Po raz drugi zobaczyliśmy jego łzy oburzenia, jego protesty, dziwne, stanowcze ruchy rąk na blacie stołu. Czy Morrissey naprawdę uważał, że to dobrze wygląda? A jednak kobiety na miejscach dla rodzin płakały. Wydmuchiwały nosy, łapały drżący oddech.

Po latach, kiedy przeczytałam powieść Marilynne Robinson Dom, natrafiłam na opis tej chwili: „To był smutny przywilej krewnych, kochać go mimo wszystko”.