Baranie oko

Reportaż z Kirgistanu

Emilia Sułek

Baranie oko

Reportaż z Kirgistanu

fragment

– Każde małżeństwo zaczyna się od łez – mówi sprzedawczyni pomidorów. Mąż porwał ją trzydzieści lat temu. Przyzwyczaiła się, co miała zrobić? W Kirgistanie wiele małżeństw zaczyna się od łez. Takich na niby lub takich na serio.

W Biszkeku pracuję z dziennikarką pewnej szwajcarskiej gazety. Jestem jej fotografką i tłumaczką w jednym. Katharina dostała zlecenie na reportaż o porwaniach kobiet w celach matrymonialnych. Po kirgisku nazywa się to „kyz ała kaczuu” (w skrócie: „ała kaczuu”), dosłownie: „bierz dziewczynę i leć”. Termin ten jednych bawi, innych oburza, a jeszcze inni nie chcą wypowiadać go głośno. Bo to wstyd, żeby takie rzeczy działy się w XXI wieku.

W Kirgistanie kobiety porywa się tysiącami. Tak przynajmniej mówią statystyki organizacji walczących z przemocą wobec kobiet. Szacuje się, że co piąta panna młoda trafia na ślubny kobierzec z porwania. Porwania są nielegalne, ale do niedawna kara była niewielka.

Policja rzadko interweniuje. A jeśli, to nieudolnie, tak jak w sprawie Burułaj Turdalijewej. Dziewiętnastoletnia student‑ ka medycyny (dziś na ścianie akademika Akademii Medycznej przy ulicy Łogwinienki w Biszkeku jest upamiętniający ją mural) została porwana w 2018 roku. Najpierw, w kwietniu, w Biszkeku odbił ją ojciec. Miesiąc później, kiedy była u dziadków w Sosnowce – wsi siedemdziesiąt kilometrów od Biszkeku – ten sam facet porwał ją po raz drugi. Udało jej się zawiadomić ojca. Policja znalazła dziewczynę i zatrzymała porywacza. Ten, na komisariacie, pozostawiony sam na sam z Burułaj, zadał jej kilka ciosów nożem, potem próbował targnąć się na własne życie. Burułaj nie przeżyła. Przez kraj przeszła fala protestów.

Ci, co bronią ała kaczuu, twierdzą, że to tradycja. Inni – że wręcz przeciwnie. To sytuacja ekonomiczna zmusza młodych ludzi do porwań. Małżeństwo z porwania mniej kosztuje. Wesele jest skromne, nie potrzeba posagu. Ale patriarchalne państwo lubi ten wątek. Telewizja chętnie pokazuje romantyczne komedie o tym, jak to on ją porwał i co było potem.

Kirgistan to kraj silnych kobiet. Takich jak te, które walczą z ała kaczuu i odnoszą pierwsze sukcesy. Razem z Kathariną spotykamy się z aktywistkami, które edukują młode kobiety, żeby w razie porwania nie stawiać oporu. Bo siły trzeba zachować na później. Spotykamy też kobiety, które porwano. Jedne z nich uciekły, inne tkwią w związku. Wszystkie są silne na swój własny sposób.

 

Ała kaczuu to samograj. Można o nim porozmawiać z każdym. W taksówce albo na zakupach. Na przykład na Bazarze Oszyńskim w Biszkeku. To główny plac targowy stolicy. Królestwo krwistych pomidorów, pasiastych arbuzów w rozmiarze dla wielodzietnej rodziny, płaskiego, przypominającego słońce chleba. Są tu dywany, zagraniczne kosmetyki, chińskie barachło, a przede wszystkim kobiety. Te, co ważą, kroją i sprzedają. I te, co – objuczone siatkami – zaopatrują dom.

Kobieta koło trzydziestki sprzedaje pikle o mocnym smaku winegretu. Farbowane na blond włosy, akrylowe paznokcie i gęste rzęsy.

– Tak, porwał mnie – potwierdza zadowolona. – Kochamy się, mamy dwóch synów. – Czemu nie poprosił o rękę? Kobiecie nie wypada oddać się tak po prostu. Chodziła z chłopakiem do kina, na randkę. – Dopiero potem mnie porwał, żeby łatwiej mi było się zdecydować. – Śmieje się. Pokazuje zdjęcie męża w telefonie.

Sprzedawczyni cebuli ma dwadzieścia lat więcej i jest bar‑ dziej nieśmiała. Ją też pytamy o ała kaczuu.

– Taka tradycja jest – mówi.

Czy zna kogoś, komu się to przytrafiło?

– Siebie znam. – Uśmiecha się smutno. – Dwa lata zajęło mi, żeby się przyzwyczaić. Dopiero jak syn się urodził, jakoś poszło. – Spogląda na złocistą cebulę, lekko gładzi ją swoją pięćdziesięcioletnią ręką. A mąż co przez ten czas robił? – Czekał. Ale nie było łatwo – mówi prawie bezgłośnie. Najkrótszy opis tragedii. Cisza skrywa szczegóły.

Sprzedawczyni ziemniaków tryska za to joie de vivre.

– Kirgizki mają charakter. Są energiczne. Twardo stąpają po ziemi – wylicza.

Ona sama studiowała literaturę rosyjską. Chciała pracować naukowo, ale ZSRR się rozpadł, Kirgistan ogłosił niepodległość i pogrążył się w kryzysie gospodarczym, nie wypłacali pensji, pracy na uniwerku nie było. Poszła więc na bazar. I tak już zostało. Ale dobrze jej się wiedzie. Wybudowała dom, wydała córkę za mąż. A mąż? Porwał ją?

– Skądże, to była miłość jak piorun. – Uśmiecha się rozmarzona. Była, ale minęła. Urodziła córkę i odeszła od męża. Miał dwie lewe ręce. Potem była solo. – Szukałam, ale nie mogłam znaleźć. Bo gdzie ja znajdę takiego, żeby był mądry, pracowity, bogaty, na białym koniu. – Śmieje się perliście. – Kobiety w Kirgistanie są super. – Unosi kciuk w górę. – Faceci mniej. Dlatego mamy ała kaczuu – dodaje.

Każda kobieta – bez względu na klasę czy pochodzenie społeczne – zna kogoś, kogo porwali, albo sama to przeżyła. O porwaniach można rozmawiać na targu, ale też w hipsterskiej kawiarni w centrum miasta – Biszkek to kawowa mekka, najlepsza kawa w Azji Środkowej. Pierwsze espresso tonic piłam właśnie tu, zanim trafiłam na nie w Europie. Kawiarnia przy ulicy Łogwinienki sprzedaje wlepki z feministycznymi hasłami „Don’t tell me to smile”. Kobieta ma być zadowolona. Nie tylko w Kirgistanie.

Często bywa tu Alina Turdumamatowa, młoda aktorka, która zagrała w szwajcarskim filmie porwaną dziewczynę. Krótki metraż Uciekaj, ile sił (Ala kachuu. Take and Run) Marii Brendle był nominowany w 2022 roku do Oscara. Alina ma dżinsy, skórzaną kurtkę, biały podkoszulek i lśniące długie włosy. Czy rola stwarzała jej trudności? – pytamy ją przy kawie.

– Jedna scena miała być łóżkowa, choć bez nagości. Mój chłopak się zmartwił – przyznaje zmieszana.

Zmartwił się, bo było pokazane, jak bohaterka leży w łóżku z aktorem, ubrana i z kołdrą nasuniętą pod brodę? – dopytujemy.

– Tak. Na szczęście reżyserka zmieniła tę scenę.

Obok kawiarni jest sklep zero waste. Sprzedaje ekologiczne mydło z rokitnika, który bujnie rośnie na brzegach jeziora Issyk-kul. Jeśli nie kawę, to w Biszkeku należy pić herbatę z rokitnika. W sklepie są też plecione torby, skarpetki w obrazki i inne dizajnerskie wyroby. To taki concept store. Sklep prowadzi Regina – metalowe ramki okularów, dżinsy z wysokim stanem. Na kolanach trzyma psa. To kundelek, bezpański, przysposobiony. –

W mieście ludzie są nowocześni – mówi, drapiąc za uchem kundelka. Ale i tu ała kaczuu się zdarza.

Jej siostrę porwali. Przyjaciółkę też. Jedna i druga zostały z mężem, każda ma trójkę dzieci. Czy siostra jest szczęśliwa?

– Teraz już chyba tak. – Nie pamięta rozmów z siostrą na ten temat. Dzieli je duża różnica wieku, mają ze sobą słaby kontakt.

Regina też jest mężatką, ale nikt jej nie porwał. Mąż jest Anglikiem, mieszka w Wielkiej Brytanii. Ona trochę tu, a trochę tam.

– Faceta z Kirgistanu to bym nie chciała – mówi. Kraj jest wprawdzie nowoczesny, umiarkowanie religijny i demokratyczny w porównaniu z sąsiadami, ale mężczyźni są zafiksowani na punkcie dziewictwa. – Miałam kiedyś chłopaka, Kirgiza – opowiada Regina. – Był w porządku, ale raz wymsknęło mu się: „Ja bym się z tobą ożenił, nawet gdybyś nie była dziewicą”. To pokazało, co ma w głowie. To są głębokie struktury patriarchatu. – Regina odgarnia grzywkę dłonią z pomalowanymi na zielono paznokciami. My tu mówimy o ała kaczuu, a można by zacząć od tego, że młode kobiety wstydzą się przy‑ znać, że już z kimś spały. „I’m not a virgin”, taki podkoszulek w Kirgistanie to byłaby dopiero rewolucja.

Mąż Reginy jest inny. Nie ma obsesji na punkcie stereotypowych ról płciowych.

– Ja na przykład nie lubię gotować. – Regina wzrusza ramionami. – Ja lubię pisać. – Na stoliku obok laptopa leży Virginia Woolf, Własny pokój