Dlaczego ryby nie istnieją

Lulu Miller

Dlaczego ryby nie istnieją

fragment

 

Yoon zderza swoją prywatną historię z czymś, co nazywa „śmiercią ryb”. W latach osiemdziesiątych XX wieku była stu entką biologii radośnie przekonaną o istnieniu tych stworzeń, gdy na scenę wkroczył nowy rodzaj uczonych nazywanych „kladystami” (a często też „wściekłymi kladystami”, wspomina Yoon). Określenie pochodzi od greckiego terminu klados – gałąź. I właśnie to stanowiło przedmiot ich zainteresowań.

Drzewo zamiast akwarium

Byli zdeterminowani, aby raz na zawsze ustalić, jak faktycznie wygląda drzewo ewolucyjne – i do diabła z ludzką intuicją. Ich pierwsza zasada była prosta. Rzeczywista grupa ewolucyjna musi obejmować wszystkich potomków danego przodka bez żadnych wyjątków. Chcesz stworzyć nową grupę? Wolno ci wędrować po drzewie w górę i w dół, jak daleko masz ochotę. Interesują cię kręgowce? Świetnie.

Ta grupa obejmie wszystkie stworzenia mające kręgosłup. Węże? Tak. Robaki? Nie. Interesują cię ssaki? Znakomicie. Musisz tu włączyć każdego bez wyjątku potomka pierwszej istoty zdolnej wyprodukować mleko. Koty, psy, wieloryby – jak najbardziej. Gadom wstęp wzbroniony! Kumacie?

Dlaczego podobieństwo nie wystarcza

Druga ważna zasada kladystów dotyczyła tego, w jaki sposób odpowiedzieć na prosto brzmiące, lecz w istocie jedno z najtrudniejszych pytań: kto z kim jest najbliżej spokrewniony? Może brzmi ono trywialnie, ale opiera się na nim cała taksonomia. Jak niby rozstrzygnąć pośród niezliczonych sutków, wąsów i piór, która cecha dostarczy najlepszych wskazówek? W okresie pojawienia się kladystów, w modzie była technika zwana „taksonomią numeryczną”.

Liczono, że komputery pozwolą określić dystans ewolucyjny na siłę. Porównując gatunki, wystarczy wprowadzić tyle cech, ile chcemy (na przykład w wypadku ptaków: kształt dzioba, wielkość jajek, barwę piór, liczbę kręgów, długość jelita i inne), a komputer wypluje schemat prawdopodobnych stosun ów pokrewieństwa. Zakładano, że dwa gatunki są tym bliżej spokrewnione, im więcej podobieństw wykazują. Jednak relacje sugerowane przez komputer często kompletnie nie miały sensu. Radykalne wyeliminowanie ludzkiej intuicji… poskutkowało Chaosem.

Nietoperz, wielbłąd i inne herezje

Kladyści tymczasem rozumieli, że niektóre cechy są bardziej użyteczne od innych. Te, które wiarygodnie pokazywały, jak gatunki zmieniają się z upływem czasu, nazwano „wspólnymi innowacjami ewolucyjnymi”; nowymi dodatkami. Powiedzmy: nowiutka para czułków albo lśniąca żółta płetwa. Jeśli udało się zlokalizować świeże modyfikacje modelu, można było za nimi podążać poprzez kolejne iteracje w postaci zwierząt (lub roślin) i zgadywać z większą pewnością, jak była skierowana strzałka czasu. Stwierdzić z większym przekonaniem, kto kogo spłodził.

Było to proste. Subtelne. I genialne. A z czasem miało odsłonić niejedno bardzo zaskakujące pokrewieństwo. Na przykład że choć nietoperz bardzo przypomina uskrzydlonego gryzonia, w rzeczywistości bliżej mu do wielbłąda. Albo że wieloryby to faktycznie parzystokopytne (rząd, do którego należą na przykład jelenie!).

Yoon pamięta, jak kladyści wkroczyli do jej sali wykładowej, pełni zapału, by zademonstrować swoje pikantne nowe rysunki drzewa życia. Jak przytaczali co efektowniejsze przykłady błędów intuicji: fakt, że ptaki to dinozaury. Albo że grzyby, choć wydają się podobne do roślin, w rzeczywistości są bliżej spokrewnione ze zwierzętami. Zwykle jednak najlepsze zostawiali na koniec; wydawało się, że szczególną przyjemność sprawia im coś, co Yoon nazywa „rytualnym ubojem ryb”.

Wspomina, że zaczynali od pokazania rysunków trojga zwierząt. Krowy. Łososia. Ryby dwudysznej. Który element różni się od pozostałych?, pytali. Które ze stworzeń jest najodleglejsze ewolucyjnie od innych w grupie? I zawsze jakiś nieszczęsny, niczego niepodejrzewający student podnosił rękę i wskazywał krowę. Krowa najmniej przypomina dwie ryby.

– Mniej więcej w tym momencie – wyjaśnia Yoon – kladysta z wrednym uśmieszkiem wykazywał ci dokładnie, dlaczego jesteś w błędzie.

Kladysta przypominał, że powinieneś się skupić na szukaniu wspólnych ewolucyjnych innowacji. Gdybyś choćby na moment uwolnił się od zaślepienia widokiem łusek, zacząłbyś dostrzegać inne, istotniejsze podobieństwa. Na przykład że obie, ryba dwudyszna i krowa, mają płucopodobne narządy pozwalające oddychać powietrzem, a łosoś nie. Ryba dwudyszna i krowa mają nagłośnię (niewielki fałd zakrywający tchawicę). A łosoś? Niestety – żadnej nagłośni. No i serce ryby dwudysznej budową przypomina raczej serce krowy niż łososia. Lista jest długa i ostatecznie uświadamia studentom, że rybie dwudysznej bliżej jest do krowy niż do łososia.

Dlaczego krowa nie jest problemem

Po czym na poważnie brali się do masakrowania drzewa filo genetycznego piłą łańcuchową. Stwierdzali, relacjonuje Yoon, że skoro zaakceptowałeś fakt, iż wiele rybich z wyglądu stworzeń pływających w wodzie jest bliżej spokrewnionych ze ssakami niż ze sobą nawzajem, zaczynasz dostrzegać dziwną prawdę; że „ryby” jako rzeczywista grupa ewolucyjna to kompletna ściema. Równie dobrze można by twierdzić, jak ujmuje to Yoon, że do wspólnej kategorii należą „wszystkie zwierzęta w czerwone cętki” albo „wszystkie hałasujące ssaki”. Spoko, możecie stworzyć taką kategorię, ale nie ma ona naukowego sensu. Nic wam nie powie o powiązaniach ewolucyjnych.

Nadal nie łapiecie? Spróbujmy inaczej. Wyobraźcie sobie, że przez tysiące lat my naiwni ludzie błędnie uważaliśmy stworzenia żyjące na szczytach gór za członków jednej grupy ewolucyjnej „gryb”, czyli górskich ryb. Gryby. Okej. No więc grybami są kozły śnieżne i górskie ropuchy, górskie orły oraz górale – krzepcy, brodaci miłośnicy whiskey.

A teraz udajmy, że mimo ogromnych różnic wszystkie te stworzenia uzyskały przypadkiem w procesie ewolucji podobną ochronną okrywę wierzchnią pozwalającą przetrwać na wysokości. Wyobraźmy sobie, że ma ona postać nie łusek, lecz pledu w szkocką kratę. Wszystkie paradują w kratkach. Kraciaste orły. Kraciaste ropuchy. Kraciaści ludzie. W efekcie wydają się z powodu środowiska życia (szczyty górskie) i okrywy (pled) stworzeniami tego samego rodzaju. Grybami. Niesłusznie uznaliśmy je za członków tej samej kategorii.

To samo zdarzyło się w wypadku ryb – niezliczoną liczbę niuansów zredukowaliśmy do słowa „ryba”.

W rzeczywistości w wodnych odmętach w kostiumach z łusek paradują najrozmaitsze stworzenia, tak samo różnorodne jak mieszkańcy górskich szczytów. Są tam stosunkowo nam bliskie mięśniopłetwe – ryby dwudyszne i latimerie – w pewnym sensie nasi ewolucyjni kuzyni; syreny z płucami na jednym końcu i rybim ogonem na drugim.

Dalej oddzielone wielką ewolucyjną przepaścią promieniopłetwe: łososie, bassy, pstrągi, węgorze, niszczuki. Choć wyglądają jak bliźniaki mięśniopłetwych – oślizgłe, łuskowate i tak rybie, jak to tylko możliwe – w środku zupełnie ich nie przypominają. Potem idą rekiny i płaszczki, czyli tak zwane chrzęstnoszkieletowe. Zagadkowa grupa. Zawsze mi się wydawało, że w ich gładkiej skórze i zmysłowych ciałach dostrzegam bliskie podobieństwo do ssaków. Tymczasem, jak się okazuje, są od nas odleglejsze nawet niż posiadające łuski pstrągi i węgorze.

Znacznie starsze ewolucyjnie. Zsuwając się coraz niżej po drzewie filogenetycznym, przybliżając się ku początkom życia, natraficie na śluzice (nie czytajcie o nich – mimo uroczej łacińskiej nazwy Myxini to przysysające się istoty z koszmaru o ostrych jak brzytwa zębach), często łączone z wężopodobnymi minogami w nadgromadę o nazwie bezżuchwowce. Potem są żachwy (albo osłonice), osiadłe stworzenia, które służyły Davidowi Starrowi Jordanowi jako ulubiony przykład tego, do czego może prowadzić lenistwo.

Choć formalnie nie są kręgowcami (przy najmniej w opinii współczesnych taksonomów), należały do pierwszych organizmów posiadających coś w rodzaju kręgosłupa: chrzęstny maszt nazywany struną grzbietową. Innymi słowy były innowatorami – dokładnym przeciwieństwem degeneratów.

Iluzja, która porządkowała świat

Kategoria „ryb” maskuje to wszystko. Zaciera niuanse. Bagatelizuje inteligencję. Wznosi sztuczną barierę między nami a bliskimi kuzynami, tworząc fałszywe poczucie odrębności, by ocalić naszą pozycję na szczycie wyimaginowanej drabiny.

A teraz uwaga. Jeśli nadal za wszelką cenę chcecie postrzegać wszystkie rybiokształtne stworzenia jako jedną naukowo upraw nioną kategorię, możecie tak zrobić. Możecie na powrót wrzucić do wody pokryte łuskami dwudyszne i latimerie razem z pstrą gami i złotymi rybkami, gdzie waszym zdaniem jest ich miejsce. I możecie nawet nazywać tę kategorię „rybami”! Tylko wtedy będziecie zmuszeni dorzucić do nich trochę innych stworzeń, tak aby objąć pełny komplet potomków ich wspólnego przodka.

Żaby przycupnięte na brzegu? Do wody z nimi.

Ptaki latające wysoko w górze? Utopić.

Krowy oczywiście też.

Wasza mama? Jak najbardziej. Ryba.

Nie: z naukowego punktu widzenia logiczniej jest przyznać, że ryby od początku były iluzją. Ryby nie istnieją. Kategoria „ryb” nie istnieje. Kategoria tak cenna dla Davida; ku której się zwracał w ciężkich chwilach; której bliższemu poznaniu poświęcił całe życie – nigdy nie istniała.