Remontownia ciał i dusz

Domy wczasowe i sanatoria w PRL-u

Turnus się kończy, czas do domu wracać… Ale zabawa trwa w najlepsze. Gdyby nie konieczność stawienia się do pracy, gdyby nie coraz lżejszy portfel, to człowiek zabawiłby jeszcze tydzień lub dwa.

Młodzi robotnicy siedzą przy stoliku w jednym z zakopiańskich lokali. Miny zadowolone, popijają piwo, jakąś wódkę. Obok nich dwie panienki, śmieją się, żartują. Od razu widać, że są zupełnie zieloni. Może pierwszy raz w życiu wyjechali na wczasy? Zdziwią się, gdy dostaną rachunek. Oni i im podobni wychodzą okropnie na nieznajomości cen w nocnych lokalach. Kupują flaszkę przy barze, przepłacają. A przecież wystarczy nabyć wódkę w sklepie i przynieść do stolika. Nie wolno? To nic, daliby kelnerowi kieliszek jako procent albo wsunęli mu banknot do kieszeni i wszystko byłoby w porządku.

Kilka stolików dalej „jednodniowy milioner” siedzi z Elką Kelnerką. Elka faktycznie pracowała jako kelnerka w jednym z lokali przez rok. W kolejnym sezonie wróciła pod Giewont w towarzystwie faceta, jak to się mawia, naładowanego. Ogoliła go równo. A potem kolejnego.

Tak ją ten jeden sezon w restauracji złamał, wykoślawił. Poniżenia, kłopoty finansowe (kto wie, ile zarabia kelnerka, ten rozumie), poznanie mechanizmów rządzących światem gastronomii. Teraz rozpracowuje kolejnego jelenia. To żaden bogacz, jakiś urzędnik średniego szczebla, który wyrwał się z domu. Szarżuje, ciska się, szasta forsą. Do obsługi odnosi się obcesowo, chcąc pokazać, że jest ważny, że dziś wieczór on tu rządzi. Oj, przekona się jutro, najdalej pojutrze, że los bywa złośliwy.

Tymczasem kelnerzy wymieniają porozumiewawcze spojrzenia. Gdy „jednodniowy milioner” nachyla się i tonem bywalca mówi: „Jest u was podobno niezła kawa!”, to już cała obsługa wie, że na tę kawę i ten winiak poczeka sobie jeszcze długo. No i że zapłaci za produkt importowany, a dostanie tańszy, krajowy.

Wróci potem, jak setki mu podobnych, do swojej Warszawy czy Łodzi, do Katowic, Gdańska lub Poznania. Będzie opowiadał znajomym o urlopie w taki sposób, jakby spędził go w Monte Carlo, pił najdroższego szampana i zadawał się z samymi aktorkami. A naprawdę? Po jednym czy dwóch wieczorach w lokalu biedował, wypatrując niczym zbawienia końca turnusu.

Życie w miejscowościach wypoczynkowych i uzdrowiskowych kurortach toczyło się na dwie zmiany. Pierwsza (dzienna) zwiedzała, wędrowała po górach, opalała się na plaży. Żeglowała, brała udział w prelekcjach czy zawodach sportowych. Druga (nocna) szukała wrażeń na dansingach, w kawiarniach i coctail-barach. W czasie gdy poranna zmiana szła na Ornak, ubrana w buty do wspinaczki i zaopatrzona w kanapki oraz termos z herbatą, nocna zmiana otwierała sklejone snem oczy lub skacowana medytowała nad stygnącym śniadaniem. Gdy ci pierwsi słuchali pogadanek zakopiańskich gawędziarzy, Skupnia Florka, Pitonia czy Pacha, drudzy szykowali się do wyjścia do Morskiego Oka. Wśród wczasowiczów byli tacy, którzy starali się godzić jedno z drugim, ale szybko musieli zrezygnować z części aktywności, bo kto normalny byłby w stanie robić na dwie zmiany jednocześnie?

Narzekania wczasowiczów na ubogi program rozrywkowo-kulturalny w trakcie turnusu powtarzały się z zaskakującą regularnością przez cały czas istnienia Polski Ludowej. Wszystko zależało bowiem od konkretnego przypadku – kierownictwa ośrodka wypoczynkowego czy osoby kaowca. Jeśli trafiło się na ludzi rzutkich i zaangażowanych w swoją pracę, wówczas dwa tygodnie pękały w szwach od atrakcji. Gdy jednak miało się pecha spotkać na swojej drodze leni i cwaniaków, wówczas trzeba było liczyć na własną inwencję i okoliczną infrastrukturę rozrywkową. Niezależnie jednak od tego, który scenariusz przypadł w udziale wczasowiczowi lub wczasowiczce, wieczorami zazwyczaj sami musieli o siebie zadbać. Mogliby oczywiście pójść do kawiarni, ale takich było niewiele. Przydałby się jakiś klub wczasowy, niekoniecznie z programem tanecznym, wzdychali ludzie wypoczywający na początku lat siedemdziesiątych w Zakopanem. Przydałaby się kulturalna rozrywka na poziomie. Tymczasem, jak raportował Fundusz Wczasów Pracowniczych, ulubiony sposób spędzania wolnych wieczorów stanowiła konsumpcja napojów wyskokowych. Świadczyła o tym choćby astronomiczna liczba butelek wynoszonych z pokojów po każdym turnusie. Do tego dochodziły nieobyczajne zachowania, a niekiedy także zakłócanie spokoju innych wczasowiczów. Nikt jednak nie zadbał, aby stworzyć atrakcyjną alternatywę dla wieczorków z procencikami.

Prasa w międzywojennej Polsce zachwycała się elitami bawiącymi w Zakopanem w hotelu Morskie Oko: „Panie w strojnych toaletach, duża reprezentacja strojnych panien; we wszystkich lożach wino na stolikach lub w srebrnych kubłach z lodem, muzyka godna najlepszych warszawskich lokali”. Po wojnie nie wypadało snobować się na elitarność – przynajmniej oficjalnie, bo nieoficjalnie wzorce wytwarzane w wielkomiejskich ośrodkach odgrywały niebagatelną rolę w rozwoju socjalistycznego modelu wypoczynku. Stolica polskich Tatr szybko zyskała miano „miasta dla bogatych”. Pod koniec lat pięćdziesiątych gość niezorganizowany, czyli taki, który nie skorzystał z wczasów FWP czy związkowych, za dzień pobytu musiał zapłacić około stu złotych. Jeśli wieczorem wybrał się na dansing, wówczas wydał co najmniej drugie tyle. Tymczasem średnie wynagrodzenie w Polsce w 1958 roku wynosiło nieco ponad tysiąc trzysta złotych. Ale pod Giewontem nawet po wojnie nie widać było niedostatku. Górale czekali w dorożkach nieopodal dworca, obserwując rzesze turystów, panie w pięknych futrach, stroje narciarskie prosto spod igły. Obserwowali i kalkulowali potencjalny zysk. A potem śpiewali bajońskie sumy za podróż do Poronina czy nawet na Jaszczurówkę. W kawiarniach trudno było o wolny stolik, a gotówka, podobnie jak alkohol, płynęła szerokim strumieniem.

Wraz z nastaniem odwilży nikt nie musiał się już ukrywać – można było snobować się do woli i całkiem (lub prawie całkiem) otwarcie. Na Wielkanoc 1958 roku do Zakopanego ciągnęły wielkomiejskie elity. Zainteresowanie było tak duże, że inteligencki „Przekrój” opublikował coś w rodzaju przewodnika. Dzięki temu turyści mogli wybrać lokal odpowiedni do ich wieku, upodobań i zasobności portfela. W Murowanej Piwnicy, czyli nocnym klubie zakopiańskiego Orbisu, panie występowały w czerni i dekoltach, panowie na ciemno. Panowała ogólna elegancja, żadnych swetrów czy dżinsów. Atmosfera sprzyjała zbliżeniom. Murowana – o czym nie wspomniał „Przekrój” – była ponadto ulubionym miejscem przemytników, handlarzy, hochsztaplerów, niebieskich ptaków i miejscowych dygnitarzy. To właśnie tam bratali się i nad kieliszkiem wódki załatwiali szemrane interesy. W samym Orbisie bawili się goście, jak to mawiano, przy forsie: dyrektorzy państwowych przedsiębiorstw, inicjatywa prywatna. Do tego kociaki. Przed hotelem zaparkowane zachodnie samochody. Trochę kociaków można było zaobserwować w Watrze, gdzie kręciły się wokół forsiastych facetów w średnim wieku i sportowców. Z kolei w piwnicy Morskiego Oka wieczory spędzali artyści i literaci, nieliczni sportowcy, paru filmowców. I dużo, dużo snobów.